ชื่อคณะผู้ทำวิจัย:             นางสาวอมรรัตน์  จำปาวัตตะ

                                   นางสาวเนตรชนก  บุญมี

                                   นางสาววิจิตรา   พัฒนโชติ

                                   นางสาวนิสรา  สอนไธสง

                                   นายอัณพัฒน์   แซ่ล่อ                                        

ชื่องานวิจัย:                    การถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นสาขาหัตถกรรมพื้นบ้าน

                                   เครื่องจักสาน อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี

ชื่ออาจารย์ที่ปรึกษางานวิจัย:                  อาจารย์สำราญ   ปิ่นทอง

ชื่อปริญญา:                   ปริญญาครุศาสตร์บัณฑิต โปรแกรมวิชาวิทยาศาสตร์    

สถาบัน:                        มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา

ปีการศึกษา:                   2554

คำสำคัญ:                      การถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่น

ที่มาและความสำคัญ

     อำเภอพนัสนิคม เป็นอำเภอหนึ่งในจังหวัดชลบุรี เป็นอำเภอที่มีภูมิปัญญาท้องถิ่นหลายสาขา โดยเฉพาะที่มีชื่อเสียงมาก คือ “ภูมิปัญญาด้านหัตถกรรมจักสานไม้ไผ่” ซึ่งเป็นงานชั่งฝีมือพื้นบ้านที่มีการทำกันมาตั้งแต่อดีต ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งขณะนั้นพื้นที่ของอำเภอพนัสนิคมเป็นทุ่งนา ป่า เขา และเป็นที่ราบบางส่วน บริเวณเป็นป่าที่อุดมไปด้วยป่าไม้หลากหลายชนิด ไม้ที่มีมากได้แก่ ไม้ไผ่และหวาย ที่เอื้ออำนวยให้
ประชาชนได้ทำงานจักสานขึ้น เพื่อใช้ประโยชน์ภายในครอบครัว ความอุดมสมบูรณ์ของ ทรัพยากรธรรมชาติช่วยให้ชาวบ้านทำงานจักสานได้มาก กระทั่งส่งออกไปจำหน่ายต่างอำเภอ ต่างจังหวัดต่อมา และในปัจจุบันถึงกับส่งออกไปขายยังต่างประเทศ และชาวบ้านได้ปฏิบัติสืบทอดกันมาจนกลายเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของท้องถิ่น 

      การจักสานที่ทำขึ้นมากในสมัยก่อนมักเป็นการจักสานเพื่อใช้ในชีวิตประจำวัน โดยใช้เวลาที่เหลือจากการทำไร่ทำนา แต่มาปัจจุบันเรื่องราวของการจักสานเริ่มเปลี่ยนแปลงรูปแบบไปเป็นเพื่อยัง ชีพ เหมือนดังเช่นงานหัตถกรรมอื่น ๆ ทั่วไป และเครื่องจักสานพนัสนิคมก็ได้กลายเป็นสินค้าออกที่สำคัญ ทำรายได้ให้กับเกษตรกรชาวพนัสนิคม จนกลายมาเป็นอาชีพหลักอย่างหนึ่งในปัจจุบัน

      การทำหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสานไม้ไผ่ มีการเปลี่ยนแปลงตามยุคสมัยซึ่งมีการสะท้อนให้เห็นถึงความเปลี่ยนแปลงชีวิต ความเป็นอยู่สภาพชีวิตทางสังคม เศรษฐกิจ ความเชื่อและขนบธรรมเนียมประเพณี รวมไปถึงวิธีการถ่ายทอดภูมิปัญญาด้านหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสาน ที่สืบทอดกันมาอย่างต่อเนื่องจึงทำให้ภูมิปัญญาท้องถิ่นยังคงอยู่มาจนทุก วันนี้

      การศึกษาและการถ่ายทอดหัตถกรรมพื้นบ้าน นอกจากเป็นการอนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่นไว้ก่อนที่จะสูญหายไป ยังเป็นการศึกษาประวัติศาสตร์ท้องถิ่น ที่เน้นสำนึกและการแสดงออกของกลุ่มคนในท้องถิ่นเป็นหลัก โดยพิจารณาปัญหาที่เกิดขึ้นทางการเมือง เศรษฐกิจ สังคม ซึ่งสิ่งเหล่านี้จะช่วยสร้างภาพรวมแห่งอดีต และสามารถเชื่อมโยงระหว่างอดีตกับปัจจุบันได้ เปรียบเสมือนได้ดูกระจกเงาซึ่งสะท้อนให้เห็นสภาวการณ์ต่างๆ ของบ้านเมืองในแต่ละสมัยว่ามีความเจริญ  ความเสื่อม ความก้าวหน้าในด้านใด อย่างไรบ้าง

      ดังนั้นคณะผู้วิจัยจึงเห็นว่าควรศึกษาค้นคว้าในเรื่องวิธีการถ่ายทอด ภูมิปัญญาท้องถิ่นสาขาหัตถกรรมพื้นบ้านว่าชาวบ้านมีวิธีการอย่างไร จึงสามมารถสืบทอดและอนุรักษ์ให้เป็นเอกรักษ์ของหมู่บ้านได้  ในขณะที่ความเจริญทางเทคโนโลยีทำให้สภาพแวดล้อมทางสังคมเปลี่ยนไป ประชาชนในชุมชนมีวิธีการอย่างไรในการแก้ปัญหาดังกล่าว เพื่อไม่ให้หัตถกรรมพื้นบ้านสูญหายไปและยังคงรักษาคุณภาพของงานไว้ได้

 วัตถุประสงค์ของงานวิจัย

1.  เพื่อศึกษาวิเคราะห์การถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นสาขาหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสาน  อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี

2.  เพื่อศึกษารูปแบบและพัฒนาการของหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสาน   อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี

 ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ

            1. ได้เรียนรู้ถึงวิถีชีวิตความเป็นอยู่  รวมถึงวัฒนธรรม ประเพณี ความเชื่อ ของชาวบ้านแต่ละชุมชนของ อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี

            2.ได้เรียนรู้ถึงกระบวนการ วิธีการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นสาขาหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสานอำเภอพนัสนิคม

            3.ได้เรียนรู้รูปแบบและพัฒนาการความก้าวหน้า ของหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสาน อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี

            4. ได้เรียนรู้การแก้ปัญหา การทำงานกลุ่ม และการอยู่ร่วมกับสังคมอย่างมีความสุข

 ขอบเขตของงานวิจัย

            1. ขอบเขตด้านเนื้อหา

            การวิจัยเรื่องนี้เป็นการศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่นเฉพาะสาขาหัตถกรรมพื้นบ้าน เครื่องจักสาน อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรีโดยศึกษาถึง
            1.1 รูปแบบและพัฒนาการ
            1.2 วิธีการถ่ายทอด

            2. ขอบเขตของประชากรและกลุ่มตัวอย่าง

            ประชากร คือ ผู้ที่อยู่อาศัยใน อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี
            กลุ่มตัวอย่าง ประกอบด้วย ผู้ทรงภูมิปัญญาสาขาหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสานและเป็นผู้ถ่ายทอดจำนวน 11 คน ผู้รับการถ่ายทอดภูมิปัญญาจำนวน 7 คน และผู้เกี่ยวข้อง 6 คน

            3. ขอบเขตของพื้นที่

            พื้นที่ที่ใช้ในการศึกษาครั้งนี้คือ  พื้นที่ทั้งหมดของอำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี         

            4.ขอบเขตของเวลาในการดำเนินงาน

        -   ศึกษารวบรวมข้อมูล                     วันที่  1 – 17  สิงหาคม 54

        -   สำรวจ ศึกษาภาคสนาม                วันที่ 19 – 21 สิงหาคม 54

        -   วิเคราะห์  สังเคราะห์  ทำรายงาน วันที่ 22 – 31 สิงหาคม 54

การถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นสาขาหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสาน

อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี

              จากการศึกษาวิจัยเกี่ยวกับหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสานอำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี พบว่าชาวอำเภอพนัสนิคมได้มีการถ่ายทอดภูมิปัญญาเกี่ยวกับหัตถกรรมพื้นบ้าน เครื่องจักสาน      มาอย่างต่อเนื่อง โดยอาศัยกระบวนการถ่ายทอดหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสานที่สำคัญ คณะผู้วิจัยจึงขอเสนอกระบวนการถ่ายทอดหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสานของ อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี ใน หัวข้อต่อไปนี้

    1. แหล่งความรู้ในการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นสาขาหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสาน อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี

          1.1 ครอบครัว โดยบุคคลที่เป็นแหล่งความรู้ในการถ่ายทอด ได้แก่ พ่อ แม่ ปู่ ย่า ตา ยาย ในบางครั้งพี่จะสอนน้อง หรือน้องจะสอนพี่

          1.2 หน่วยราชการ จากการสัมภาษณ์ผู้ประกอบการผลิต พบว่า เคยดูการสาธิตและฝึกอบรมระยะสั้นในการจักสานผลิตภัณฑ์ตามรูปแบบใหม่ โดยไปอบรมการทำฝาชีลายดาว ตะกร้าต่างๆ และการจักสานอื่นอีกมากมาย ตั้งแต่วิธีการย้อมสี และการสาน

          นอกจากนี้ หน่วยงานของทางราชการยังให้ความช่วยเหลือในด้านการลงทุน เช่น กลุ่มแม่บ้าน กลุ่มเกษตรตำบล และกรมพัฒนาชุมชน ศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย อำเภอพนัสนิคม ได้ให้ความร่วมมือในการหาตลาดและการจำหน่ายอีกด้วย

          1.3 โรงเรียน โรงเรียนประถมศึกษาจะเป็นแหล่งถ่ายทอดที่สำคัญ เนื่องจากนักเรียนจะได้รับความรู้ด้านจักสานจากโรงเรียน โดยโรงเรียนจะมีการสอนงานสาน ซึ่งเป็นขั้นพื้นฐานให้แก่นักเรียน วิธีการสอนเป็นแบบครูและนักเรียน โดยให้นักเรียนไปหาตอกมาเอง ถ้าหาไม่ได้ก็ใช้กระดาษแข็งตัดเป็นเส้น ตอกไม้ไผ่มี 2 สี สีหนึ่งเป็นเส้นนอน สีหนึ่งเป็นเส้นยืน เพื่อให้นักเรียนเข้าใจในหลักการสาน จึงสอนเฉพาะลวดลายง่ายๆ เช่น ลายขัดหนึ่ง ลายขัดสอง ลายสาม

    2. ผู้ถ่ายทอดและผู้รับการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่น  สาขาหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสาน  อำเภอพนัสนิคม  จังหวัดชลบุรี

          2.1 ครอบครัว   ผู้ถ่ายทอดจะประกอบด้วย พ่อแม่ หรือบรรพบุรุษในครอบครัว ได้แก่ ปู่ ย่า ตา ยาย พี่ ป้า น้า อา ผู้รับการถ่ายทอด ได้แก่ บุตรหลานที่อยู่ในครอบครัวนี้ ถ้าพ่อแม่มีความรู้ความชำนาญในการทำหัตถกรรมจักสานไม้ไผ่ ลูกจะได้รับการถ่ายทอดการทำหัตถกรรมจักสานไม้ไผ่เช่นกัน อาจจะโดยตั้งใจหรือไม่ตั้งใจก็ตาม

          2.2 เพื่อนบ้าน ผู้ถ่ายทอดจากเพื่อนบ้านจะมีการรวมกลุ่มจักสาน โดยมี ผู้ทรงภูมิปัญญาทำหน้าที่สอนให้ เพื่อนบ้านจะมาเรียนและฝึกทำจนชำนาญ สามารถทำเองได้

  3. วิธีการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นสาขาหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสาน อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี

           การถ่ายทอดหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสาน จะเป็นการถ่ายทอดวิธีการทำจากครอบครัวมากที่สุดดังที่กล่าวมาแล้วข้างต้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งการทำเครื่องจักสานที่เกี่ยวข้องใกล้ชิดกับชีวิตความเป็น อยู่ ลักษณะการถ่ายทอดจากบรรพบุรุษยังคงมีอยู่จากคนรุ่นหนึ่งไปสู่คนอีกรุ่นหนึ่ง แม้ว่าสภาพต่างๆ ทางสังคมจะทำให้ลักษณะการถ่ายทอดความรู้จะเปลี่ยนแปลงไป ก็ตาม เช่น การเรียนรู้แบบมุขปาฐะ การเรียนรู้ประกอบการสาธิต การเรียนรู้แบบสอนตัวต่อตัว การเรียนรู้แบบการสังเกต เป็นต้น สิ่งเหล่านี้เป็นวิธีการถ่ายทอดการเรียนรู้การทำเครื่องจักสาน ซึ่งมี รายละเอียด ดังนี้

           3.1 การถ่ายทอดการเรียนรู้แบบมุขปาฐะ เป็นการเรียนรู้จากบรรพบุรุษมีการถ่ายทอดรูปแบบการทำเครื่องจักสานต่อเนื่อง กันมา เนื่องจากความจำเป็นในด้านประโยชน์ใช้สอย แหล่งความรู้ คือ ครอบครัว ตั้งแต่พ่อสอนลูก แม่สอนลูก พี่สอนน้อง น้องสอนพี่ น้าสอนหลาน เป็นต้น เมื่อผู้รับการถ่ายทอดได้เห็นและจดจำวิธีการทำรูปแบบเครื่องจักสานได้แล้วก็ จะทำไปเรื่อยๆ จนเกิดความชำนาญในที่สุด ถ้าตรงไหนทำไม่ได้จะมีผู้ใหญ่ให้คำแนะนำ

           3.2 การถ่ายทอดการเรียนรู้แบบอธิบายประกอบการสาธิต เป็นการเรียนรู้โดยได้รับการสอนวิธีการทำเครื่องจักสานจากผู้ถ่ายทอด ได้แก่ พ่อแม่ หรือวิทยากร มีการสาธิตการทำให้ดูและให้ฝึกทำไปพร้อม ๆ กัน

           3.3 การถ่ายทอดการเรียนรู้แบบสอนตัวต่อตัว เป็นการเรียนรู้จากผู้ถ่ายทอดโดยวิธีการบอกเล่าให้ผู้รับการถ่ายทอดทำตามแบบตัวต่อตัว

           3.4 การถ่ายทอดการเรียนรู้แบบการสังเกต เป็นการเรียนรู้โดยการสังเกต ผู้ถ่ายทอดแล้วทดลองทำเอง

           3.5 การถ่ายทอดการเรียนรู้แบบการฝึกฝนด้วยตนเอง จากการที่บรรพบุรุษในครอบครัวมีการทำเครื่องจักสานสืบทอดกันมาช้านาน โดยทำมาตั้งแต่สมัยปู่ย่าตายาย ทำให้มีความเคยชินกับเครื่องจักสาน เนื่องจากได้พบเห็นทุกวัน เมื่อต้องการทำสามารถทำเองได้โดยไม่ต้องมีใครสอน ซึ่งวิธีการนี้ปัจจุบันก็ยังคงมีอยู่ แต่ในบางครั้งการถ่ายทอดการเรียนรู้ด้วยวิธีนี้ จะใช้ควบคู่กับการถ่ายทอดวิธีการเรียนจากบรรพบุรุษไปด้วย ถ้าเป็นเครื่องจักสานที่ทำยาก เช่น การทำเข้าขอบกระบุง ซึ่งจะเข้าขอบให้กลม ทำได้ยาก ต้องให้พ่อสอนให้ทำในปัจจุบัน มีการทำเครื่องจักสานที่ไม่เคยทำมาก่อนในหมู่บ้าน ได้แก่ หมวก ใบเล็กที่ใช้เป็นเครื่องประดับตกแต่ง โดยมีตัวอย่างมาให้ดูก็สามารถทำได้ โดยใช้วิธีการ เลียนแบบ ซึ่งวิธีการนี้ก็เป็นการฝึกฝนด้วยตัวเองเช่นเดียวกัน

           3.6 การถ่ายทอดการเรียนรู้แบบฝึกฝนจากเพื่อนบ้าน เนื่องจากความถนัดในการทำเครื่องจักสานของแต่ละครอบครัวไม่เหมือนกัน เช่น บางครอบครัวมีความถนัดในการทำกระบุง บางครอบครัวมีความถนัดในการทำตะกร้า บางครอบครัวมีความถนัดในการทำตะแกรง จึงต้องมีการแลกเปลี่ยนความรู้กัน ซึ่งวิธีการถ่ายทอดจะเป็นการบอกเล่าด้วยปาก โดยผู้เรียนจะนำตอกไปและขอให้สอน ซึ่งผู้สอนก็จะสอนโดยการปฏิบัติจริง บอกวิธีการทำด้วยการบอกเล่า หรือบางครั้งคนในหมู่บ้านก็จะรวมกลุ่มกันทำเครื่องจักสาน ถ้าติดขัดตรงไหน ก็จะถามตรงนั้นเลย ทำให้ทำเครื่องจักสานชนิดนั้นได้รวดเร็ว และการสอนจะไม่มีการปิดบังความรู้กัน

รูปแบบและพัฒนาการของหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสานโดยภูมิปัญญาท้องถิ่น อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี

         เครื่องจักสานของอำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี ที่ทำในปัจจุบันนี้ยังคงมีรูปแบบเช่นเดียวกับเครื่องจักสานที่ทำขึ้นในครั้ง แรก และมีการใช้วัสดุเช่นเดียวกันคือ ไม้ไผ่ ซึ่งเป็นวัตถุดิบพื้นบ้าน แต่เครื่องจักสานของอำเภอพนัสนิคมมีการพัฒนาไปอย่างช้าๆ จนดูเหมือนว่าเครื่องจักสานมิได้พัฒนาเปลี่ยนแปลงเพราะมีสาเหตุมาจาก

        1. กระบวนการสร้างสรรค์เครื่องจักสาน มีประโยชน์ในการใช้สอยเฉพาะอย่าง เช่น ใช้เป็นภาชนะ ใช้เป็นเครื่องมือจับสัตว์น้ำ ทำให้รูปแบบของเครื่องจักสานไม่มีการเปลี่ยนแปลง

        2. ความจำกัดในด้านวัสดุ ดังจะเห็นได้จากการ ใช้วัสดุมาแต่โบราณจนถึงปัจจุบัน ยังคงใช้ไม้ไผ่อยู่ ซึ่งส่งผลไปถึงการกำหนดรูปทรง โครงสร้าง ลวดลาย และขั้นตอน การทำ

        3. ขนบธรรมเนียมประเพณี ความเชื่อ และสภาพแวดล้อมทางภูมิศาสตร์ เป็น ตัวกำหนดการทำเครื่องจักสาน เนื่องจากเครื่องจักสานชนิดใดที่ใช้ในขนบประเพณี ความเชื่อ และสภาพแวดล้อมทางภูมิศาสตร์ ก็จะมีการใช้เครื่องจักสานชนิดนั้นต่อไป โดยไม่มีการเปลี่ยนรูปแบบจากเดิม เพราะความเหมาะสมในการใช้สอย

องค์ประกอบของชิ้นงาน   การเปลี่ยนแปลง 
1. ขนาด เครื่องจักสานจะมีการพัฒนาขนาดให้เหมาะสมกับการใช้สอยโดยมีการทำขนาดของ เครื่องจักสานให้มีหลายขนาด และมีการทำให้เล็กกว่าเดิมเพื่อความสะดวกในการใช้สอย 
2. รูปร่าง จะมีการทำให้มีความกระทัดรัดกว่าเดิม หรืออาจจะเปลี่ยนรูปทรง เช่น ตะกร้า จากทรงกลมเป็นทรงรี หรือทรงเหลี่ยม
3. สี จากของเดิมมีการย้อมเพียงสีเดียว คือ สีดำ ปัจจุบันได้รับการพัฒนาให้มีหลายสี เช่น สีชมพู สีแดง สีเหลือง ฯลฯ
4. ลวดลาย มีการพัฒนาลวดลายเพิ่มขึ้น เช่น กระบุงในสมัยก่อนสานลายขัดทึบ ปัจจุบันได้พัฒนาเป็นการสานลายขิด ประกอบกับการให้สีของตอกที่มีหลายสี ทำให้มีความ สวยงามยิ่งขึ้น

 ข้อเสนอแนะในการทำวิจัยครั้งต่อไป

            1. ควรมีการศึกษาเปรียบเทียบการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นสาขาหัตถกรรม พื้นบ้านเครื่องจักสานระหว่างภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ต่างท้องถิ่นกันออกไป

            2. ควรมีการศึกษา รายละเอียดในเรื่องของลวดลายต่างๆ ของเครื่องจักสานที่พัฒนาขึ้นใหม่

            3. ศึกษาสภาพเศรษฐกิจ และรายได้ของชาวบ้าน อำเภอพนัสนิคม ที่เกิดจากการทำหัตถกรรมเครื่องจักสาน

            4.  ศึกษาเกี่ยวกับสภาพเศรษฐกิจและเทคโนโลยี ที่ส่งผลกระทบต่อการประกอบอาชีพการทำหัตถกรรมพื้นบ้านเครื่องจักสาน อำเภอพนัสนิคม และแนวโน้มของอาชีพนี้จะเป็นอย่างไรในอนาคต 

 

ปกรายงานการวิจัย

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/00.doc

กิตติกรรมประกาศ

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/01.doc

บทคัดย่อ

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/02.doc

สารบัญ

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/03.doc

สารบัญภาพ

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/04.doc

บทที่๑ บทนำ

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/05.doc

บทที่๒ เอกสารที่เกี่ยวข้อง

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/06.doc

บทที่๓ วิธีดำเนินการวิจัย

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/07.doc

บทที่๔ การถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่น เครื่องจักสาน อ.พนัสนิคม

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/08.doc

บทที่๔ รูปแบบและพัฒนาการงานหัตถกรรมเครื่องจักสาน

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/09.doc

บทที่๕ สรุปและอภิปรายผล

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/10.doc

บรรณานุกรม

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/11.doc

ภาคผนวก

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/12.doc

ภาคผนวก ก แบบสำรวจสภาพทั่วไป

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/13.doc

ภาคผนวก ข แบบสัมภาษณ์และแบบสอบถามการแสดงความคิดเห็น

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/14.doc

ภาคผนวก ค ประวัติผู้ทรงภูมิปัญญา

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/15.doc

ภาคผนวก ง ประวัติผู้รับการถ่ายทอดภูมิปัญญา

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/16.doc

ภาคผนวก จ  ประวัติผู้รับการถ่ายทอดภูมิปัญญา

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/17.doc

ภาคผนวก ฉ  ศัพทานุกรม

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/18.doc

ภาคผนวก ช ประมวลภาพในการเก็บรวบรวมข้อมูล

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/19.doc

ปประวัติย่อผู้วิจัย

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/20.doc

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/21.docx

นำเสนอผลงาน

http://www.learners.in.th/file/amornrat_champawatta/Hat_Ta_Kam_Jak_san.ppt