การประเมินโครงการ

 ความหมายของการประเมินโครงการ

การประเมินโครงการเป็น  “ศาสตร์ประยุกต์  (Applied  Science)” หรือเป็น  “วิทยาการประยุกต์  ที่เกิดจากการผสมผสานของศาสตร์หลายแขนง  โดยเฉพาะอย่างยิ่งมีแนวคิดและวิธีการที่ผูกพันกับวิชาการสาขาเศรษฐศาสตร์เป็นอย่างมาก   อย่างไรก็ดีถ้าพิจารณาเฉพาะคำว่า   “การประเมินโครงการ”  แล้ว  อาจบอกได้ว่าเป็นคำผสมของคำสองคำคือคำว่า  “การประเมิน”  กับคำว่า  “โครงการ”  ซึ่งทั้งสองคำต่างก็มีความหมายหรือคำจำกัดความเฉพาะของตนเอง

สมหวัง พิธิยานุวัฒน์ (2533 : 3) ได้ให้ความหมายของการประเมินว่า การประเมิน หมายถึง     การตัดสินคุณค่าสิ่งใดสิ่งหนึ่ง หรือเป็นกระบวนการที่ให้ได้มาซึ่งสารสนเทศสำหรับการตัดสินคุณค่าของโปรแกรมการศึกษา ผลผลิต กระบวนการ จุดมุ่งหมายของโครงการ หรือทางเลือกต่างๆ ที่ออกแบบเพื่อนำไปปฏิบัติให้บรรลุจุดมุ่งหมาย

สมประสงค์ วิทยเกียรติ (2537 : 191) ได้ให้ความหมายของการประเมินว่า การประเมิน หมายถึง กระบวนการรวบรวม วิเคราะห์ข้อมูลที่เป็นประโยชน์ต่อการตีคุณค่าเรื่องใดเรื่องหนึ่ง เพื่อก่อให้เกิดประโยชน์ต่อการตัดสินใจเกี่ยวกับเรื่องนั้น

พิสณุ ฟองศรี (2550 : 4) ได้ให้ความหมายของการประเมินว่า การประเมิน หมายถึง กระบวนการตัดสินคุณค่าของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง โดยนำสารสนเทศหรือผลจาการวัดมาเปรียบเทียบกับเกณฑ์ที่กำหนดไว้

ศิริชัย กาญจนวาสี (2550 : 209) ได้ให้ความหมายของการประเมินว่า การประเมิน หมายถึง กระบวนการตัดสินคุณค่าของการพัฒนาโครงการ และผลของโครงการ   

Stake (อ้างถึงในนารีรัตน์ รักวิจิตรกุล , 2542 : 162) ได้ให้ความหมายของการประเมินว่า เป็นการบรรยาย และตัดสินคุณค่าโครงการศึกษา

Scriven (อ้างถึงในนารีรัตน์ รักวิจิตรกุล , 2542 : 162) กล่าวว่า การประเมิน หมายถึง กิจกรรมที่ประกอบด้วยการเก็บข้อมูลต่างๆ ที่เกิดขึ้นจากการปฏิบัติโครงการ โดยให้น้ำหนักความสำคัญในรูปแบบมาตราประเมินค่า ซึ่งมี 2 ลักษณะ คือ

                1. การประเมินเป็นระยะๆ (Formative Evaluation) เป็นการประเมินโครงการในขณะที่กำลังดำเนินการอยู่ โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อการปรับปรุงโครงการให้ดีขึ้น

                2. การประเมินสรุปผล (Summative Evaluation) เป็นการประเมินผลที่เกิดจากโครงการทั้งหมด และเมื่อโครงการสิ้นสุดแล้ว

Phi Delta Kappa National Study Committee (อ้างถึงใน สมหวังพิธิยานุฒน์, 2551 : 3) ได้ให้ความหมายของการประเมินว่า Evaluation หมายถึง The process of delineating, obtaining, and providing useful information for judging decision alternative การประเมินผลนั้นเป็นกระบวนการจำกัดข้อมูลที่ต้องการ และทำการเก็บรวบรวมข้อมูลอันเป็นข่าวสารที่ให้ประโยชน์ในการตัดสินแนวทางเลือกต่างๆ ที่ให้ผลดีสำหรับการตัดสินใจ (Decision Making)

               การประเมินผลโครงการ (Project Evaluation) เป็นคำที่มาจาก การประเมินผล (Evaluation) กับ คำว่าโครงการ (Project) หมายความว่าเป็นกิจกรรมที่จัดทำขึ้นโดยมีวัตถุประสงค์บางประการ โดยที่ผู้จัดทำโครงการมุ่งหวังว่าเมื่อทำกิจกรรมนั้นตามหลักเกณฑ์หรือขั้นตอนต่าง ๆ ที่กำหนดไว้แล้ว จะบรรลุวัตถุประสงค์บางประการ หรือหลายประการที่ตั้งไว้ หากมีกฎเกณฑ์  ขั้นตอน หรือกระบวนการที่ดำเนินการแตกต่างกันก็อาจได้ผลลัพธ์ออกมาไม่เหมือนกัน (สุชาติ ประสิทธิรัฐสินธ์, 2541) โดยต่อไปจะได้ทำการศึกษาเกี่ยวกับความหมายของคำว่าการประเมินผล โดยทั่วไปนั้น การประเมินผล นับเป็นการตัดสินคุณค่าหรือความเหมาะสมในสิ่งที่ประเมิน ซึ่งหากจะขยายความการประเมิน เป็นการแยกแยะ วินิจฉัย (Identification) เปิดเผยข้อเท็จจริง (Clarification) และการใช้ประโยชน์(Application) ของเกณฑ์ต่าง ๆ เพื่อตัดสินคุณค่า หรือ ความเหมาะสมของสิ่งนั้นในเรื่อง คุณภาพการใช้ประโยชน์การมีผลตามความเป็นจริง หรือ การได้รับผลที่สอดคล้องตามเกณฑ์นั้น นักวิชาการชาวต่างประเทศ และชาวไทย ได้ให้คำจำกัดความของ การประเมินผลไว้ดังต่อไปนี้

               กู้ด (Good, 1973) กล่าวไว้ว่า การประเมินผล คือ การเปรียบเทียบผลการปฏิบัติงานจริงกับผลที่คาดว่าจะได้รับ มีความแตกต่างเพียงใด

               รอบบินส์ (Robbins, 1973) เสนอความเห็นไว้ว่า การประเมินผล เป็นกระบวนการของการดูแลติดตามเพื่อที่จะดูว่า องค์กรหรือหน่วยงานได้รับ และใช้ทรัพยากรเพื่อการดำเนินงานให้บรรลุตามวัตถุประสงค์ของโครงการอย่างมีประสิทธิภาพ และประสิทธิผลเพียงใด

               ไบรอันและไวท์ (1976) กล่าวว่า การประเมินผล เป็นความพยายามอย่างหนึ่งในการบันทึกถึงสิ่งที่เกิดขึ้น และกำหนดว่าทำไมสิ่งนั้นจึงเกิดขึ้น การประเมินจึงหมายความได้ว่าเป็น ความพยายามที่จะค้นหาว่า แผนหรือโครงการ ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงอะไร เป็นไปตามที่คาดหมายไว้หรือไม่เพียงใด
               แอลคิน (Alkin อ้างถึงใน สุวิมล ติรกานันท์, 2543) ให้ความหมายของการประเมินผลไว้ว่า เป็นกระบวนการกำหนดขอบเขตการตัดสินใจ การเลือกข้อมูลที่เหมาะสม การเก็บรวมรวมข้อมูล ตลอดจนการเขียนรายงานสรุป เพื่อให้ผู้มีอำนาจในการตัดสินใจได้ใช้เป็นแนวทางในการปฏิบัติ

               รอสซี่และฟรีแมน (Rossi and Freeman, 1982) ได้ให้ความหมายของการประเมินผลไว้ว่าเป็น การประยุกต์ใช้กระบวนการวิจัยทางสังคมศาสตร์อย่างเป็นระบบ เพื่อประเมินกรบความคิด รูปแบบการดำเนินงาน และประโยชน์ของแผนงานในการเข้าแทรกแซงทางสังคม กล่าวคือ การวิจัยประเมินผลเกี่ยวข้องกับการใช้ ระเบียบวิธีวิจัยทางสังคมศาสตร์ เพื่อวินิจฉัยและปรับปรุงการวางแผน ประสิทธิผล และประสิทธิภาพของแผนงาน

               ฟรีแมน (Freeman, 1982 ) กล่าวถึงความหมายของการประเมินผลโครงการ แบบรวบยอดว่า เป็นการพิจารณาว่าโครงการ ปัจจัยนำเข้า ได้รับการดำเนินการตามแผนที่วางไว้หรือไม่ และ เพื่อกำหนดว่าโครงการก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงหรือขยายผลไปในทิศทางใด สอดคล้องกับความตั้งใจหรือไม่ มองในแง่นี้ การประเมินผลแบบรวบยอด จึงเป็นการวิจัยประเมินผลที่มีความหมายครอบคลุมทั้งการประเมินกระบวนการ (Process Evaluation) และการประเมินผลกระทบ (Impact Evaluation) อันหมายถึงการที่นโยบายได้รับการดำเนินการตามแผนงานขั้นตอนที่วางไว้หรือไม่และนโยบายเป็นสาเหตุของการเปลี่ยนแปลงในทิศทางของวัตถุประสงค์ที่พึงประสงค์หรือไม่อย่างไร

               ซัคแมน (Suchman, 1977) กล่าวว่า การประเมินผลโครงการ เป็นการใช้กระบวนการทางวิทยาศาสตร์ หรือการใช้เทคนิคการวิจัยทางสังคมศาสตร์ เพื่อหาข้อมูลที่เป็นจริง และเชื่อถือได้เกี่ยวกับโครงการ เพื่อการตัดสินใจว่าโครงการดังกล่าว ดีหรือไม่ดีอย่างไร หรือเป็นการค้นหาว่าผลที่เกิดขึ้นของกิจกรรม เป็นไปตามความต้องการ หรือวัตถุประสงค์ หรือความมุ่งหมายของโครงการหรือไม่ และเสนอให้มีการพิจารณาถึงเงื่อนไขสำคัญของการประเมินผล ตามหลักเกณฑ์  4 ประการคือ

               1) การพิจารณาถึงคุณลักษณะของนโยบาย แผนงานหรือโครงการ ก่อให้เกิดความสำเร็จในระดับสูงหรือต่ำ มากน้อยเพียงใด

               2) การพิจารณาศึกษาผู้รับบริการสาธารณะตามนโยบาย แผนงานหรือโครงการว่า ผู้ใดหรือกลุ่มใด ได้รับผลกระทบมากหรือน้อย

               3) การศึกษาเงื่อนไขต่างๆ เช่น พื้นที่ เวลา และสถานการณ์ ที่ทำให้นโยบาย แผนงานหรือโครงการประสบความสำเร็จหรือล้มเหลว

               4) การพิจารณาถึงผลกระทบที่เกิดจากนโยบาย แผนงานหรือโครงการ ซึ่งอาจมีลักษณะเป็นผลกระทบเดี่ยว-ผลกระทบเชิงซ้อน ผลกระทบที่ตั้งใจ-ผลกระทบที่ไม่ตั้งใจ และผลกระทบทางตรง-ผลกระทบทางอ้อม เป็นต้น

               สุรพล กาญจนจิตรา (2537) กล่าวว่า การประเมินผล เป็นเครื่องมือที่ใช้ตัดสินใจในการปฏิบัติงานว่าโครงการที่ดำเนินการ ได้บรรลุวัตถุประสงค์ ตามเป้าหมายโครงการหรือไม่ และการประเมินผลก็เป็นข้อมูลในการปรับปรุงการดำเนินงานของโครงการต่าง ๆ ต่อไป

               สมคิด พรมจุ้ย (2542) เสนอไว้ว่า การประเมินผลเป็นกระบวนการที่ก่อให้เกิดสารสนเทศ เพื่อช่วยในการบริหาร ซึ่งผู้บริหารสามารถใช้ในการตัดสินใจอย่างมีประสิทธิภาพและเป็นการตรวจสอบความก้าวหน้าของโครงการหรือ แผนงาน ตลอดจนการพิจารณาผลสัมฤทธิ์ของโครงการหรือแผนงานนั้น ๆ ว่ามีมากน้อยเพียงใด

               สมพร แสงชัย และสุนทร เกิดแก้ว (2538) กล่าวไว้ว่า การประเมินผลโครงการ เป็นการศึกษา วิเคราะห์ข้อมูลประกอบการตัดสินใจ ในทุกขั้นตอนของการบริหาร โดยเฉพาะอย่างยิ่งการประเมิน หลังจากที่เริ่มที่การปฏิบัติตามโครงการแล้ว โดยมีรูปแบบการประเมินผลโครงการประกอบด้วย (1) ประเมินเฉพาะวัตถุประสงค์ของโครงการ เพื่อดูว่าการปฏิบัติงานตามโครงการนั้น จะบรรลุเป้าหมายที่กำหนดไว้หรือไม่เพียงใด และ (2) ประเมินอย่างเป็นระบบทั้งส่วนที่นำเข้า ได้แก่ เงิน คน วัสดุอุปกรณ์และกระบวนการเปลี่ยนแปลง เช่น ระบบบริหารต่าง ๆ รวมทั้งผลที่เกิดจากโครงการนั้น

               นิศา ชูโต (2538) สรุปไว้ว่า การประเมินโครงการ หมายถึง กิจกรรมที่เก็บรวบรวมข้อมูล        การวิเคราะห์ความหมายข้อเท็จจริง เกี่ยวกับความต้องการ การหาแนวทาง วิธีการปรับปรุง วิธีการจัดการเกี่ยวกับโครงการ และหาผลที่แน่ใจว่าเกิดจากโครงการ เพื่อเป็นการเพิ่มคุณภาพและประสิทธิภาพของโครงการให้ดียิ่งขึ้น

สรุป การประเมินโครงการ เป็นกระบวนการที่รวบรวม วิเคราะห์ข้อมูลจากโครงการนั้น แล้วนำมาตัดสินในคุณค่าหรือตึคุณค่า ผลสุดท้ายของการประเมินคือ การตัดสินใจ ซึ่งโดยทั่วไปจะศึกษาจากความสัมพันธ์ระหว่างความคาดหวังหรือจุดมุ่งหมายกับผลของการปฏิบัติงาน และขั้นสุดท้ายอยู่ที่        การตัดสินใจของผู้มีอำนาจในการตัดสินใจว่า มีกิจกรรมใดที่ควรทำต่อไป แก้ไขปรับปรุง หรือควรยกเลิก       

 จะเห็นได้ว่า การตีคุณค่าเพื่อการตัดสินใจเป็นองค์ประกอบที่สำคัญของการประเมิน ซึ่งอาจกล่าวได้ว่า การประเมินจะไม่มีความหมายถ้าไม่ได้นำข้อมูลมาใช้ในการตัดสินใจ

 ความสำคัญของการประเมินโครงการ

 การประเมินโครงการเป็นกระบวนการหนึ่งที่เป็นประโยชน์และมีความสำคัญต่อกระบวนการทำงาน เพราะการประเมินจะช่วยส่งเสริมการทำงานให้มีประสิทธิภาพ การประเมินจะอยู่ในทุกขั้นตอนของการทำงาน ตั้งแต่ขั้นวางแผน ปฏิบัติตามแผน การติดตามกำกับดูแล (สมประสงค์ วิทยเกียรติ, 2537 : 191-193) ได้สรุปความสำคัญของการประเมินได้ ดังนี้

1. สร้างสรรค์แผน แผนงาน โครงการที่มีคุณภาพ การประเมินจะช่วยให้เกิดการวิเคราะห์        การตัดสินใจถึงความเป็นไปได้ของโครงการ ทำให้ได้แผนงาน โครงการที่มีคุณภาพ

2. ป้องกัน แก้ไขปัญหา อุปสรรคได้ดี การประเมินโครงการเมื่อเริ่มต้นโครงการจะทำให้ทราบปัญหา ข้อจำกัด ทำให้คาดการณ์ถึงปัญหาและอุปสรรคที่อาจเกิดขึ้น สามารถหาแนวทางป้องกันได้ และในระหว่างการปฏิบัติตามแผน หากมีการประเมินอย่างต่อเนื่องจะทำให้ทราบผลสำเร็จและความผิดพลาดที่อาจเกิดขึ้นได้ทุกขั้นตอน ผู้รับผิดชอบโครงการสามารถนำผลสำเร็จไปใช้ให้เกิดประโยชน์และสามารถหาทางแก้ไข หรือกำจัดสิ่งที่เป็นปัญหา เพื่อให้แผนงาน โครงการดำเนินไปสู่เป้าหมายได้อย่างราบรื่นและเกิดผลดี

3. บริหารงานอย่างมีคุณภาพ การประเมินทำให้ผู้บริหารทราบข้อมูลต่างๆ ของการทำงาน โดยใช้เป็นข้อมูลที่เป็นผลสำเร็จหรือล้มเหลว ทำให้สามารถตัดสินใจสั่งการในการดำเนินงานได้อย่างถูกต้อง

4. การใช้ทรัพยากรให้เกิดประโยชน์สูงสุด การประเมินจะทำให้ทราบว่าแผนงาน โครงการนั้นใช้ทรัพยากรไปมากน้อยเพียงใด ผลงานที่ได้มีคุณค่ามากน้อยเพียงใด คุ้มค่าต่อการลงทุนหรือไม่ และสมควรที่จะดำเนินการต่อไปหรือไม่

5. ทราบผลการปฏิบัติงาน การประเมินจะทำให้ทราบถึงผลของการดำเนินงานบรรลุวัตถุประสงค์หรือไม่ เมื่อสิ้นสุดโครงการแล้ว ผลผลิต ผลลัพธ์ที่ได้คุ้มกับปัจจัยป้อนหรือไม่การประเมินผลจะทำให้ผู้รับผิดชอบโครงการยินดีกับความสำเร็จ

6. ก่อให้เกิดการพัฒนา การประเมินจะเป็นเครื่องมือบ่งชี้ให้ผู้รับผิดชอบทราบ เพื่อให้ได้แนวทางการพัฒนาที่ดีที่สุด

7. รายงานผลอย่างน่าเชื่อถือ การรายงานโครงการต้องอาศัยการประเมิน เพื่อให้ได้ข้อมูล ข้อวิเคราะห์ ตัดสินคุณค่าของงาน การประเมินช่วยให้ผู้รับผิดชอบโครงการจัดทำรายงานได้อย่างน่าเชื่อถือ มีเหตุผล สามารถชี้แจง จูงใจให้แผนงาน โครงการ ได้รับการสนับสนุนจากหน่วยงานหรือผู้บังคับบัญชาในระดับสูง

           นอกจากนี้การประเมินโครงการอย่างเป็นระบบ จะช่วยให้การดำเนินการ การปรับปรุงเปลี่ยนแปลงและแก้ไขโครงการให้มีความถูกต้อง เหมาะสมและส่งผลให้การดำเนินการนั้นมีประสิทธิภาพ บรรลุวัตถุประสงค์ที่กำหนดไว้ทุกประการ ยืนยง ราชวงศ์ (2538 : 1) ได้สรุปความสำคัญของการประเมินไว้ ดังนี้

1. การประเมินช่วยให้การกำหนดวัตถุประสงค์ การดำเนินงานให้มีความชัดเจน และสามารถนำไปปฏิบัติได้อย่างได้ผลตามเป้าหมาย ลดปัญหาที่จะเกิดขึ้นในการปฏิบัติ มีผลดีต่อการบริหารโครงการ

2. การประเมินช่วยให้การใช้ทรัพยากรเป็นไปอย่างคุ้มค่าและเกิดประโยชน์เต็มที่ เพราะการประเมินจะต้องจัดสรรทรัพยากรทุกชนิดให้มีจำนวนหรือปริมาณที่เหมาะสมเพียงพอแก่การดำเนินงาน

 3. การประเมินช่วยให้แผนงานบรรลุวัตถุประสงค์ เพราะส่วนใหญ่โครงการจะเป็นส่วนหนึ่งของแผนงาน เมื่อการประเมินโครงการทำให้การดำเนินงานมีประสิทธิภาพมากขึ้น ย่อมมีส่วนช่วยให้แผนงานบรรลุวัตถุประสงค์และดำเนินงานไปด้วยดีเช่นกัน

4. การประเมินมีส่วนช่วยในการแก้ปัญหาอันเกิดจากผลกระทบ (Impact) จะได้มีการวางแผนป้องกันผลเสียหายที่อาจจะเกิดขึ้นได้หรือลดน้อยลง

5. การประเมินมีส่วนสำคัญในการควบคุมคุณภาพงาน เพราะการประเมินเป็นการตรวจสอบและควบคุมชนิดหนึ่งที่ดำเนินการอย่างมีระบบและมีความเป็นวิทยาศาสตร์อย่างมาก เพราะทุกส่วนของโครงการจะได้รับการวิเคราะห์อย่างเป็นระบบ ทั้งข้อมูลนำเข้า (Input) กระบวนการ (Process) และผลงาน (Output) มีการประเมินผลทุกขั้นตอน ถ้ามีปัญหาจะได้รับการพิจารณาย้อนกลับ (Feedback) เพื่อให้มีการดำเนินงานใหม่จนกว่าจะเป็นไปตามมาตรฐานหรือเป้าหมายที่ต้องการ

6. การประเมินมีส่วนในการสร้างขวัญและกำลังใจให้แก่ผู้ปฏิบัติงานตามโครงการ เพราะการประเมินเป็นการปรับปรุง แก้ไข และเสนอแนะวิธีการใหม่ๆ ที่จะใช้ในการปฏิบัติโครงการเพื่อให้เกิดผลดี เป็นที่ยอมรับของผู้ที่เกี่ยวข้อง ลักษณะเช่นนี้จะทำให้ผู้ปฏิบัติมีความพึงพอใจ ตั้งใจและกระตือรือร้นที่จะปฏิบัติงานมากขึ้น

7. การประเมินทำให้ผู้บริหารได้ทราบถึงอุปสรรค ปัญหา ข้อดี ข้อเสีย ความเป็นไปได้ และแนวทางในการปรับปรุงแก้ไข การดำเนินการโครงการ ข้อมูลดังกล่าวจะช่วยให้ผู้บริหารตัดสินใจว่าจะดำเนินการหรือยุติโครงการ และข้อมูลนี้จะช่วยในการวางแผนหรือกำหนดนโยบายได้

           นอกจากนี้ การประเมินยังเป็นกระบวนการสอบงานต่างๆ เช่น การเรียนการสอน การบริหารโครงการต่างๆ ว่างานนั้นบรรลุหรือล้มเหลว หรือาจจะมีการแก้ไขปรับปรุง

อำนวย เลิศยันตี (2533 : 16) ได้กล่าวถึงความสำคัญของการประเมินดังต่อไปนี้

                1. ทำให้การดำเนินงานของโครงการเป็นไปอย่างสมบูรณ์

                2. ทำให้ขั้นตอนการดำเนินงานไม่เป็นอุปสรรค

                3. ทำให้ทราบผลกระทบ (Impact) จากการดำเนินโครงการ

                4. ทำให้เกิดการวางแผนแบบมหภาค (Macro) เกิดความสัมพันธ์ระหว่างโครงการแบบจุลภาค (Micro) ทั้งหลาย

           การประเมินโครงการอย่างมีระบบ   ย่อมจะมีส่วนช่วยให้ผู้บริหารโครงการได้ตระหนักถึงคุณภาพของโครงการที่กำหนดขึ้นไว้ว่าจะสามารถตัดสินใจในการดำเนินการ   การปรับปรุงและเปลี่ยนแปลงโครงการให้มีความถูกต้องเหมาะสม   และส่งผลให้โครงการนั้นดำเนินงานอย่างมีประสิทธิภาพ   บรรลุถึงเป้าประสงค์ที่กำหนดไว้ทุกประการ

            การประเมินโครงการมีความมุ่งหมายและมีความสำคัญตามความคิดเห็นของนักวิชาการในหลายแง่หลายมุมดังต่อไปนี้

มิตเซล (อ้างถึงใน ประชุม   รอดประเสริฐ, 2539) กล่าวว่า การประเมินโครงการมีความมุ่งหมายที่สำคัญ 3 ประการ ดังนี้

1. เพื่อแสดงผลการพิจารณาถึงคุณค่าของโครงการ

2. เพื่อช่วยให้ผู้ตัดสินใจมีการตัดสินใจที่ถูกต้องขึ้น

3. เพื่อการบริการข้อมูลแก่ฝ่ายการเมืองเพื่อใช้ในการกำหนดนโยบาย

ค์นอก(อ้างถึงใน ประชุม   รอดประเสริฐ, 2539) กล่าวว่า การประเมินโครงการมีความมุ่งหมายเฉพาะดังต่อไปนี้

1. เพื่อแสดงให้เห็นถึงเหตุผลที่ชัดเจนของโครงการอันเป็นพื้นฐานที่สำคัญของการตัดสินใจว่าลักษณะใดของโครงการมีความสำคัญมากที่สุด   ซึ่งจะต้องทำการประเมินเพื่อการหาประสิทธิผลและข้อมูลชนิดใดที่จะต้องเก็บรวบรวมไว้เพื่อการวิเคราะห์

2. เพื่อรวบรวมหลักฐานความเป็นจริงและข้อมูลที่จำเป็นเพื่อนำไปสู่การพิจารณาถึงประสิทธิผลของโครงการ

3. เพื่อการวิเคราะห์ข้อมูลและข้อเท็จจริงต่าง ๆ เพื่อนำไปสู่การสรุปผลของโครงการ

4. เพื่อการตัดสินใจว่าข้อมูลหรือข้อเท็จจริงใดที่สามารถนำเอาไปใช้ได้

5. เพื่อสนับสนุนการตัดสินใจในการพัฒนาปรับปรุงโครงการให้มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น

มอร์ซุนด์ (อ้างถึงใน ประชุม   รอดประเสริฐ, 2539) กล่าวถึง ความมุ่งหมายของการประเมินโครงการไว้ดังนี้

1. เพื่อที่จะทราบว่าการปฏิบัติงานตามโครงการ   บรรลุตามเป้าหมายที่กำหนดไว้หรือไม่

2. เพื่อที่จะทราบว่าเป้าหมายที่กำหนดไว้เป็นเป้าหมายที่ปฏิบัติได้จริงหรือไม่   และเป็นเป้าหมายที่มีความเหมาะสมมากน้อยเพียงใด

รอสซี่ และฟรีแมน(อ้างถึงใน ประชุม   รอดประเสริฐ, 2539) กล่าวว่าการประเมินโครงการมีความมุ่งหมายตามเหตุผลดังต่อไปนี้

1. เพื่อพิจารณาถึงคุณค่าและการคาดคะเนคุณประโยชน์ของโครงการ

2. เพื่อเป็นการเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารโครงการ

3. เพื่อเป็นการตรวจสอบและปรับปรุงแก้ไขการดำเนินโครงการ

4. เพื่อเป็นการวิเคราะห์ข้อดีและข้อเสียหรือข้อจำกัดของโครงการ เพื่อการตัดสินใจในการสนับสนุนโครงการ

5. เพื่อการตรวจสอบว่าการดำเนินโครงการบรรลุถึงเป้าหมายมากน้อยเพียงใด

           อนึ่งพึงระลึกเสมอว่าการประเมินโครงการมิได้มีจุดมุ่งหมายเพื่อการพิสูจน์หรือตรวจสอบโครงการ  แต่เป็นการกระทำเพื่อปรับปรุงแก้ไขส่วนบกพร่องของโครงการเป็นสำคัญดังข้อเขียนของตัฟเฟิลบีมที่ว่า

“ความมุ่งหมายที่สำคัญของการประเมินโครงการมิใช่เพื่อการพิสูจน์  แต่เพื่อการปรับปรุง  (The  most  important  purpose  of  program  evaluation  is  not  to  prove  but  to  improve)”

           จากความมุ่งหมายของการประเมินโครงการดังทีได้กล่าวแล้วจะสามารถกล่าวเป็นข้อสรุปที่แสดงถึงควรมีสำคัญหรือคุณประโยชน์ของการปะเมินโครงการได้ ดังนี้

1. การประเมินจะช่วยทำให้การกำหนดวัตถุประสงค์และมาตรฐานของการดำเนินงานมีความชัดเจนขึ้นกล่าวคือก่อนที่โครงการจะได้รับการสนับสนุนให้นำไปใช้ย่อมจะได้รับการตรวจสอบอย่างละเอียดจากผู้บริหารและผู้ประเมิน   ส่วนใดที่ไม่ชัดเจนเช่นวัตถุประสงค์หรือมาตรฐานในการดำเนินงานหากขาดความแน่นอนแจ่มชัดจะต้องได้รับการปรับปรุงแก้ไขให้มีความถูกต้องชัดเจนเสียก่อน   ฉะนั้นจึงกล่าวได้ว่าการประเมินโครงการมีส่วนช่วยทำให้โครงการมีความชัดเจนและสามารถที่จะนำไปปฏิบัติได้อย่างได้ผล   มากกว่าโครงการที่ไม่ได้รับการประเมิน

2. การประเมินโครงการช่วยให้การใช้ทรัพยากรเป็นไปอย่างคุ้มค่าหรือเกิดประโยชน์เต็มที่   ทั้งนี้เพราะการประเมินโครงการจะต้องวิเคราะห์ทุกส่วนของโครงการ   ข้อมูลใดหรือปัจจัยใดที่เป็นปัญหาจะได้รับการจัดสรรให้อยู่ในจำนวนหรือปริมาณที่เหมาะสมเพียงพอแก่การดำเนินงาน   ทรัพยากรที่ไม่จำเป็นหรือมีมากเกินไปจะได้รับการตัดทอน   และทรัพยากรใดที่ขาดก็จะได้รับการจัดหาเพิ่มเติม   ฉะนั้นการประเมินโครงการจึงมีส่วนที่ทำให้การใช้ทรัพยากรของโครงการเป็นไปอย่างคุ้มค่าและมีประสิทธิภาพ

3. การประเมินโครงการช่วยให้แผนงานบรรลุวัตถุประสงค์  ดังที่ได้กล่าวแล้วว่าโครงการเป็นส่วนหนึ่งของแผน   ดังนั้นเมื่อโครงการได้รับการตรวจสอบวิเคราะห์ปรับปรุงแก้ไขให้ดำเนินการไปด้วยดี   ย่อมจะทำให้แผนงานดำเนินไปด้วยดีและบรรลุถึงวัตถุประสงค์ที่ได้กำหนดไว้   หากโครงการใดโครงการหนึ่งมีปัญหาในการนำไปปฏิบัติย่อมกระทบกระเทือนต่อแผนงานทั้งหมดโดยส่วนรวม   ฉะนั้นจึงอาจกล่าวได้เช่นเดียวกันว่าหากการประเมินโครงการมีส่วนช่วยให้โครงการดำเนินไปอย่างมีประสิทธิภาพ  ย่อมหมายถึงการประเมินโครงการมีส่วนช่วยให้แผนงานบรรลุถึงวัตถุประสงค์และดำเนินงานไปด้วยดีเช่นเดียวกัน

4. การประเมินโครงการมีส่วนช่วยในการแก้ปัญหาอันเกิดจากผลกระทบ (Impact)  ของโครงการและทำให้โครงการมีข้อที่ทำให้เกิดความเสียหายลดน้อยลง   ดังตัวอย่างโครงการเขื่อนน้ำโจนซึ่งในการสร้างถนนเพื่อไปสู่สถานที่สร้างเขื่อนนั้นต้องผ่านป่าไม้ธรรมชาติ   ทำให้เกิดการลักลอบตัดไม้ทำลายป่าและสัตว์ป่าหลายชนิดอาจต้องสูญพันธ์การประเมินโครงการจะช่วยให้เกิดโครงการป้องกันรักษาป่า   และโครงการอนุรักษ์และอพยพสัตว์ป่าขึ้นเพื่อการแก้ปัญหาเป็นต้น   ด้วยตัวอย่างและเหตุผลดังกล่าวจึงถือได้ว่าการประเมินโครงการมีส่วนในการช่วยแก้ปัญหาได้

5. การประเมินโครงการมีส่วนช่วยอย่างสำคัญในการควบคุมคุณภาพของงาน   ดังที่ได้กล่าวแล้วว่าการประเมินโครงการเป็นการตรวจสอบและควบคุมชนิดหนึ่งซึ่งดำเนินงานอย่างมีระบบและมีความเป็นวิทยาศาสตร์อย่างมาก  ทุกอย่างของโครงการและปัจจัยทุกชนิดที่ใช้ในการดำเนินงานจะได้รับการวิเคราะห์อย่างละเอียดกล่าวคือทั้งข้อมูลนำเข้า  (Inputs)  กระบวนการ  (Process)  และผลงาน  (Outputs)   จะได้รับการตรวจสอบประเมินผลทุกขั้นตอนส่วนใดที่เป็นปัญหาหรือไม่มีคุณภาพจะได้รับการพิจารณาย้อนกลับ  (Feedback)  เพื่อให้มีการดำเนินงานใหม่จนกว่าจะเป็นไปมาตรฐานหรือเป้าหมายที่ต้องการ   ดังนั้น จึงถือได้ว่าการประเมินผลเป็นการควบคุมคุณภาพของโครงการ

6. การประเมินโครงการมีส่วนในการสร้างขวัญและกำลังใจให้ผู้ปฏิบัติตามโครงการ   เพราะ  การประเมินโครงการมิใช่เป็นการควบคุมบังคับบัญชาหรือสั่งการ   แต่เป็นการศึกษาวิเคราะห์เพื่อการปรับปรุงแก้ไขและเสนอแนะวิธีการใหม่ ๆ  เพื่อใช้ในการปฏิบัติโครงการ   อันย่อมจะนำมาซึ่งผลงานที่ดีเป็นที่ยอมรับของผู้เกี่ยวข้องทั้งปวง   โดยลักษณะเช่นนี้ย่อมทำให้ผู้ปฏิบัติมีกำลังใจ   มีความพึงพอใจ   และมีความตั้งใจกระตือรืนร้นที่จะปฏิบัติงานต่อไปและมากขึ้น   ฉะนั้นจึงกล่าวได้ว่าการประเมินโครงการมีส่วนอย่างสำคัญในการสร้างขวัญ   กำลังใจและความพึงพอใจในการปฏิบัติงาน

7. การประเมินโครงการช่วยในการตัดสินใจในการบริหารโครงการกล่าวคือ การประเมินโครงการจะทำให้ผู้บริหารได้ทราบถึงอุปสรรคปัญหาข้อดี   ข้อเสีย   ความเป็นไปได้   และแนวทางในการปรับปรุงแก้ไขการดำเนินการโครงการ    โดยข้อมูลดังกล่าวแล้วจะช่วยทำให้ผู้บริหารตัดสินใจว่าจะดำเนินโครงการนั้นต่อไป   หรือจะยุติโครงการนั้นเสีย   นอกจากนั้นผลของการประเมินโครงการอาจเป็นข้อมูลอย่างสำคัญในการวางแผนหรือการกำหนดนโยบายของผู้บริหารและฝ่ายการเมือง

 หลักกการการติดตามและประเมินผลโครงการ

               การประเมินผลถือเป็นขั้นตอนที่สำคัญประการหนึ่งในกระบวนการบริหารงาน/โครงการ ซึ่งหลังจากได้ผ่านกระบวนการวางแผน (Planning) การปฏิบัติตามแผน (Implementation) และการประเมินผล (Evaluation) ถือเป็นเครื่องมือที่สำคัญในการวัดความสำเร็จของผลการดำเนินงาน ซึ่งประกอบด้วย 2 ส่วน คือ

                1.  การติดตามผล (Monitoring) เป็นการติดตามตรวจสอบความก้าวหน้าในการดำเนินงานการจัดสรรทรัพยากร (Input) เป็นการพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างการใช้ทรัพยากรในโครงการ (Input) กับผลผลิต (Output) ของโครงการร่วมกับปัจจัยภายนอกที่มีผลกระทบต่อการดำเนินงานการติดตามผลเป็นเครื่องมือในช่วงการปฏิบัติงานของโครงการเพื่อให้เกิดความมั่นใจว่าการส่งมอบปัจจัยการผลิต กำหนดการทำงาน การผลิตผลผลิต และการดำเนินงานต่าง ๆ ได้ดำเนินการไปตามแผนที่วางไว้
               2. การประเมินผล (Evaluation) เป็นการประเมินผลการปฏิบัติงาน (Performance evaluation) เป็นการศึกษาและวิเคราะห์ข้อมูลที่ได้จากการติดตามผลการปฏิบัติงาน เพื่อประเมินความก้าวหน้าของโครงการหรือแผนงานว่ามีการใช้ทรัพยากร/ปัจจัยต่างๆ อย่างไร มีการดำเนินงานเป็นไปตามแผน ตามขั้นตอน ตามกฎเกณฑ์ และตามเวลาที่กำหนดหรือไม่ ตลอดจนมีผลงานเป็นไปตามแผน วัตถุประสงค์ และเป้าหมายหรือไม่ อาจเป็น การประเมินผลระหว่างการดำเนินงาน (On-going evaluation) เป็นการประเมินถึงผลผลิต (outputs) และผลลัพธ์ (outcomes) หรือ การประเมินผลภายหลังการดำเนินงาน (Ex-post evaluation) เป็นการประเมินถึงผลลัพธ์ (outcomes) และผลกระทบ (impacts)

จุดมุ่งหมายของการประเมินผลโครงการ        

             ในการประเมินโครงการมีเป้าประสงค์หลักคือ  ต้องการข้อมูลที่บ่งชี้ว่าโครงการที่ดำเนินการนั้นเป็นไปตามวัตถุประสงค์ที่ตั้งไว้หรือไม่หรือเป็นโครงการที่คุ้มค่าต่อการตัดสินใจในการดำเนินการหรือไม่  รวมถึงการศึกษาว่าในการดำเนินการโครงการมีปัญหาที่ต้องปรับปรุงเปลี่ยนแปลงหรือแก้ไขในเรื่องอะไรบ้าง  และเป็นโครงการที่มีคุณค่ามากน้อยเพียงใด

            มักจะมีคำถามอยู่ตลอดเวลาว่า ประเมินผลเพื่ออะไร หรือ ประเมินผลไปทำไม ปฏิบัติงานตามโครงการแล้ว ไม่มีการประเมินผลไม่ได้หรือ ตอบได้เลยว่า การบริหารแนวใหม่หรือการบริหารในระบบเปิด (Open System) นั้นถือว่าการประเมินผลเป็นขั้นตอนที่สำคัญมากซึ่งจุดมุ่งหมายของการประเมินผลโครงการมีดังนี้

               1. เพื่อสนับสนุนหรือยกเลิก การประเมินผลจะเป็นเครื่องมือช่วยตัดสินใจว่าควรจะยกเลิกโครงการหรือสนับสนุนให้มีการขยายผลต่อไป โดยเฉพาะการมีโครงการใหม่ ๆ ยังมิได้จัดทำในรูปของโครงการทดลอง (Experimental) มีโอกาสจะผิดพลาดหรือล้มเหลวได้ง่าย ความล้มเหลวของโครงการจึงมิใช่ความล้มเหลวของผู้บริหารเสมอไป ดังนั้น ถ้าเราประเมินผลแล้วโครงการนั้น สำเร็จตามที่กำหนดวัตถุประสงค์ และเป้าหมายไว้ก็ควรดำเนินการต่อไป แต่ถ้าประเมินผลแล้วโครงการนั้นมีปัญหาหรือมีผลกระทบเชิงลบมากกว่า เราก็ควรยกเลิกไป

               2. เพื่อทราบถึงความก้าวหน้าของการปฏิบัติงานตามโครงการ ว่าเป็นไปตามที่กำหนดวัตถุประสงค์และเป้าหมาย หรือกฎเกณฑ์ หรือมาตรฐานที่กำหนดไว้เพียงใด

               3. เพื่อปรับปรุงงาน ถ้าเรานำโครงการไปปฏิบัติแล้ว พบว่าบางโครงการไ