ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประชากรทาสมีอยู่ราว 1 ใน 3 ของจำนวนประชากรสยามทั้งหมด เพราะเหตุว่าลูกทาสในเรือนเบี้ยได้มีสืบต่อกันเรื่อยมาไม่มีที่สิ้นสุด และเป็นทาสกันตลอดชีวิต พ่อแม่เป็นทาสแล้ว ลูกที่เกิดจากพ่อแม่ที่เป็นทาสก็ตกเป็นทาสอีกต่อๆ กันเรื่อยไปกฎหมายที่ใช้กันอยู่ในเวลานั้น ตีราคาลูกทาสในเรือนเบี้ย ชาย 14 ตำลึง หญิง 12 ตำลึง แล้วไม่มีการลด ต้องเป็นทาสไปจนกระทั่ง ชายอายุ 40 หญิงอายุ 30 จึงมีการลดบ้าง คำนวณการลดนี้ อายุทาสถึง 100 ปี ก็ยังมีค่าตัวอยู่ คือชาย 1 ตำลึง หญิง 3 บาท แปลว่า ผู้ที่เกิดในเรือนเบี้ย ถ้าไม่มีเงินมาไถ่ตัวเองแล้ว ก็ต้องเป็นทาสไปตลอดชีวิตแม้สามารถปลดตนให้เป็นไทด้วยเงินได้ แต่เมื่อเป็นทาสต้องรับใช้นาย จะหาเงินได้อย่างไร? นอกเสียจากการพนัน ซึ่งก็ยิ่งทำให้ทรัพย์สมบัติล่มจมลง ต้องขายทั้งลูกเมียและตัวเองลงไปเป็นทาสเสียทั้งสิ้น

พระราชบัญญัติที่สำคัญในการเลิกทาสของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีดังต่อไปนี้

1)12 กรกฎาคม พ.ศ.2417 ทรงโปรดให้ตราพระราชบัญญัติพิกัดเกษียณอายุของลูกทาส โดยกำหนดเอาไว้ว่าลูกทาสที่เกิดแต่ปีมะโรงสัมฤทธิศก พ.ศ.2411 อันเป็นปีแรกที่พระองค์ทรงขึ้นครองราชย์ ก็ให้ใช้อัตราค่าตัวเสียใหม่ และมีบทบัญญัติลูกทาสที่อายุ 21 ปีหมดค่าตัวหลุดพ้นจากความเป็นทาสแล้ว พ่อ แม่ ปู่ ย่า ตา ยาย จะนำมาขายเป็นทาสอีกไม่ได้ หรือเจ้าตัวจะขายตัวเองลงเป็นทาสก็ไม่ได้เช่นเดียวกัน

2)1 เมษายน พ.ศ. 2448 พระองค์จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตราพระราชบัญญัติทาส รัตนโกสินทรศก 123 สาระสำคัญของพระราชบัญญัติฉบับนี้คือ

1.ห้ามมิให้มีทาสขึ้นอีก บรรดาลูกทาสทั้งหลายให้นับเป็นไทมิได้มีพิกัดอัตราเกษียณอายุดังที่บัญญัติ ไว้ในพระราชบัญญัติลูกทาสลูกไท พ.ศ.2417 อีกต่อไป
2.ห้ามคนที่เป็นไท และทาสที่หลุดพ้นค่าตัวแล้วขายตัวหรือถูกขายลงเป็นทาสอีก
3.บรรดาทาสที่มีอยู่ในเวลาที่ออกพระราชบัญญัตินี้ให้นายเงินลดค่าตัวทาสลงทุก เดือนๆ ละ 4 บาท นับตั้งแต่ เดือนเมษายน พ.ศ.2448 เป็นต้นไป ถ้าทาสจะเปลี่ยนนายเงินใหม่ ห้ามทำสารกรมธรรม์ขึ้นค่าตัวให้มากกว่าค่าตัวในเวลานั้น
4.ห้ามมิให้ซื้อขายทาสอีกต่อไป

จากพระราชบัญญัติทาส ร.ศ.123 นี้มีผลทำให้ทาสรุ่นเก่าที่ยังค้างอยู่ทั่วพระราชอาณาจักรได้รับการปลดปล่อย ให้เป็นไปและทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประกาศใช้ประมวลกฎหมายลักษณะอาญา รัตนโกสินทรศก 127 ซึ่งมีบทบัญญัติโทษการซื้อขายทาสให้มีระวางโทษจำคุก 7 ปีเท่ากับความผิดฐานปล้นทรัพย์

ปล.บางตำราก็เป็นพระราชบัญญัติทาส ร.ศ.124

อ้างอิง

http://terasphere.exteen.com/20081023/entry

http://www.laksanathai.com/book2/p022.aspx

http://old2005.mbu.ac.th/index.php?option=content&task=view&id=152&Itemid=89&limit=1&limitstart=3