แนวข้อสอบ  วิชาพระสงฆ์กับภาวะผู้นำ  อ.ดร.ชาญชัย  ฮวดศรี

๑         ความหมายของผู้นำ, ประเภทของผู้นำ, ลักษณะของผู้นำที่ดี

ผู้นำ

              “ผู้นำ” ตามพจนานุกรมฉบับเฉลิมพระเกียรติ พ.ศ. 2530 ให้ความหมายของผู้นำว่า เป็นนามหมายถึง “หัวหน้า”
รศ.ดร.เสน่ห์จุ้ยโตสาขาวิชาวิทยาการจัดการมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราชให้ความหมายของผู้นำว่า“ในปัจจุบันคำว่าผู้นำอาจ
หมายถึงผู้ที่ได้รับการยอมรับจากผู้บังคับบัญชา ผู้ใต้บังคับบัญชากับเพื่อนร่วมงานไปจนถึงลูกค้าและผู้รับบริการ ในขณะเดียวกันผู้บริหารมักจะมองที่ตำแหน่ง หรืออำนาจหน้าที่จะได้ยินคำว่าคนบางคนเป็นผู้บริหารแต่ไม่ได้เป็นผู้นำ คนบางคนเป็นผู้นำแต่ไม่ได้เป็นผู้บริหาร หรือคนบางคนเป็นทั้งผู้บริหารและเป็นทั้งผู้นำหมายความว่า ผู้บริหารบางคนก้าวขึ้นไปสู่ตำแหน่งทางด้านบริหารโดยไม่มีการยอมรับ ลูกน้องมีปัญหาก็ไม่ได้ถาม เพราะคิดว่าผู้บริหารท่านนี้ไม่ค่อยรู้จริง และเมื่อไปถามเพื่อนร่วมงานด้วยกัน เพื่อนร่วมงานก็กลายเป็นผู้นำ ซึ่งไม่ได้มีตำแหน่งเป็นผู้บริหาร แต่เป็นการยอมรับจากเพื่อนร่วมงาน   ความแตกต่างของผู้บริหารกับผู้นำคือด้านของการยอมรับผู้บริหารอาจจะได้การยอมรับในเชิงของตำแหน่งหรืออำนาจหน้าที่แต่ถ้ามองทางด้านผู้นำบ้างจะมีเรื่องของการยอมรับหรือในทางหลักการจะใช้คำว่ามี Power หรือมีอำนาจบารมี”
     ผู้นำ คือ บุคคล ที่มีความ สามารถในการใช้อิทธิพลให้คนอื่นทำงานในระดับต่าง ๆ ที่ต้องการให้บรรลุเป้าหมายและวัตถุประสงค์ที่ตั้งไว้ (McFarland,1979:214-215)
     ผู้นำ คือ ผู้ที่สามารถในการชักจูงให้คนอื่นทำงานให้สำเร็จตามต้องการ (Huse, 1978:227)
     ผู้นำ คือ บุคคลที่มีอิทธิพลสูงสุดในกลุ่ม และเป็นผู้ที่ต้องปฏิบัติภาระหน้าที่ของตำแหน่งผู้นำที่ได้รับมอบหมายบุคคลอื่นในกลุ่มที่เหลือก็คือผู้ตาม แม้จะเป็นหัวหน้ากลุ่มย่อย หรือผู้ช่วยในการปฏิบัติหน้าที่ต่าง ๆ ก็ตาม (Yukl, 1989:3-4)
     ผู้นำ คือ บุคคลที่มาจากการเลือกตั้งหรือแต่งตั้ง หรือการยกย่องขึ้นมาของกลุ่ม เพื่อให้ทำหน้าที่เป็นผู้ชี้แนะและช่วยเหลือให้กลุ่มประสบความสำเร็จตามเป้าหมายที่ตั้งไว้

กวี วงศ์พุฒ (2535: 14-15) ได้สรุปแนวคิดเกี่ยวกับผู้นำไว้ 5 ประการ คือ
(1) ผู้นำ หมายถึง ผู้ซึ่งเป็นศูนย์กลางหรือจุดรวมของกิจกรรมภายในกลุ่ม เปรียบเสมือนแกนของกลุ่ม เป็นผู้มีโอกาสติดต่อสื่อสารกับผู้อื่นมากกว่าทุกคนในกลุ่ม มีอิทธิพลต่อการ ตัดสินใจของกลุ่มสูง
(2) ผู้นำ หมายถึง บุคคลซึ่งนำกลุ่มหรือพากลุ่มไปสู่วัตถุประสงค์หรือสู่จุดหมายที่วางไว้ แม้แต่เพียงชี้แนะให้กลุ่มไปสู่จุดหมายปลายทางก็ถือว่าเป็นผู้นำทั้งนี้รวมถึงผู้นำที่นำกลุ่มออกนอกลู่นอกทางด้วย
(3) ผู้นำหมายถึงบุคคลซึ่งสมาชิกส่วนใหญ่คัดเลือกหรือยกให้เขาเป็นผู้นำของกลุ่มซึ่งเป็นไปโดยอาศัยลักษณะทางสังคมมิติของบุคคลเป็นฐาน และสามารถแสดงพฤติกรรมของผู้นำได้
(4) ผู้นำหมายถึงบุคคลซึ่งมีคุณสมบัติเฉพาะบางอย่างคือสามารถสอดแทรกอิทธิพลบางประการอันก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของ
กลุ่มได้มากที่สุด
(5) ผู้นำ หมายถึง บุคคลผู้ซึ่งสามารถนำกลุ่มไปในทางที่ต้องการ เป็นบุคคลที่มีส่วนร่วมและเกี่ยวข้องโดยตรงต่อการแสดงบทบาทหรือพฤติกรรมความเป็นผู้นำ

บุญทัน ดอกไธสง (2535:266) ได้สรุปเกี่ยวกับผู้นำไว้ว่า ผู้นำ (Leader) หมายถึง
(1) ผู้มีอิทธิพล มีศิลปะ มีอิทธิพลต่อกลุ่มชน เพื่อให้พวกเขามีความตั้งใจที่จะปฏิบัติงานให้บรรลุเป้าหมายตามต้องการ
(2) เป็นผู้นำและแนะนำ เพราะผู้นำต้องคอยช่วยเหลือกลุ่มให้บรรลุเป้าหมายสูงสุดตามความสามารถ
(3) ผู้นำไม่เพียงแต่ยืนอยู่เบื้องหลังกลุ่มที่คอยแต่วางแผนและผลักดัน แต่ผู้นำจะต้องยืนอยู่ข้างหน้ากลุ่ม และนำกลุ่มปฏิบัติงานให้
บรรลุเป้าหมาย ผู้นำ คือ บุคคลที่เป็นหัวหน้าทำหน้าที่ในการสั่งการแนะนำหรือชี้แนะให้กลุ่มปฏิบัติตามหรือมีบทบาทในการนำด้านการปฏิบัติการแสดงความคิดเห็นตลอดจนความเคลื่อนไหวต่างๆ
     ผู้นำ คือ กระบวนใช้อิทธิพลที่หัวหน้าพยายามให้ผู้ใต้บังคับบัญชามีส่วนร่วมในการทำงานเพื่อให้งานของกลุ่มบรรลุเป้าหมายขององค์การ
     ผู้นำ คือ บุคคลที่มีสถานะภาพและหน้าที่เป็นที่ยอมรับในฐานะที่เป็นหัวหน้าที่ทุกคนเข้าร่วมกิจกรรมเดียวกัน ผู้นำ คือ บุคคลที่ทำให้องค์การประสบความก้าวหน้าและบรรลุความสำเร็จโดยเป็นผู้ที่มีบทบาทแสดงความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล
ที่เป็นผู้ใต้บังคับบัญชาหรือผู้นำคือบุคคลที่ก่อให้เกิดความมั่นคงและช่วยเหลือบุคคลต่างๆเพื่อให้บรรลุเป้าหมายของกลุ่ม

ประเภทของผู้นำ

๑. ผู้นำแบบใช้พระเดช

๒. ผู้นำแบบใช้พระคุณ

๓. ผู้นำแบบพ่อพระ

ลักษณะของผู้นำที่ดี

  • ๑. การศึกษาดี
  • ๒. มีความเฉลียวฉลาด
  • ๓. มีความเชื่อมั่นในตัวเอง
  • ๔. มีส่วนร่วมในกิจกรรมขององค์การและสังคม
  • ๕. มีจิตสำนึกที่จะทำความดี
  • ๖. มีความคิดริเริ่มสร้างสรรค์
  • ๗. มีความเพียรพยายาม
  • ๘. มีความรับผิดชอบ
  • ๙. มีความกล้า
  • ๑๐. มีความตื่นตัวและรอบรู้สถานการณ์รอบด้านตลอดเวลา
  • ๑๑. มีความสามารถปรับตัว ปรับอารมณ์
  • ๑๒. มีความสามารถในการพูด
  • ๑๓. มีอารมณ์ขัน
  • ๑๔. มีความสามารถทางด้านการกีฬา
  • ๑๕. มีสถานะทางเศรษฐกิจและสังคมดี
  • ๑๖. มีความมุ่งมั่นที่จะสร้างผลงานและมาตรฐานในการทำงาน
  • ๑๗. เป็นที่พึ่งของคนอื่นได้
  • ๑๘. มีวินัยในตนเอง
  • ๑๙. มีสุขภาพทางกายและใจดี
  • ๒๐. มีมนุษยสัมพันธ์ดี
  • ๒๑. สามารถจัดหน่วยงานได้ดี
  • ๒๒. สามารถตัดสินใจได้ดี
  • ๒๓. มีเหตุผลสามารถฟังวามคิดเห็นของผู้อื่นและลูกน้องได้
  • ๒๔. มีความยุติธรรมดี
  • ๒๕. มีความเสียสละ
  • ๒๖. ส่งเสริมให้ผู้ใต้บังคับบัญชาก้าวหน้า
  • ๒๗. มีพรมวิหาร ๔ ในการทำงาน
  • ๒๘. มีบุคลิกลักษณะดี
  • ๒๙. ไม่เคร่งระเบียบเกินไป

๒       ความหมายของผู้นำ, รากฐานของผู้ที่จะเป็นผู้นำ

รากฐานความเป็นผู้นำ ทุกคนมีอย่างเป็นธรรมชาติอยู่แล้ว ถ้าให้ความสนใจค้นหาความจริงจากใจตนเอง แทนการมุ่งมองออกจากตัวเองไปให้ความสนใจ โดยที่เข้าใจว่า ผู้นำคือคนที่ขึ้นไปอยู่ในระดับสูงสุด ทั้งนี้และทั้งนั้นภาพดังกล่าวเป็นเพียงผลจากการปฏิบัติเท่านั้น

                ความสำคัญของมนุษย์ทุกคนคือความจริงซึ่งอยู่ในรากฐานจิตใจตนเอง ดังนั้นผู้ที่รู้คุณค่าของสิ่งนี้ย่อมสนใจที่จะรักษาสิ่งที่อยู่ในใจตนเองมาแต่เริ่มต้นชีวิตไว้ให้อยู่ได้อย่างมั่นคง ร่วมกับการทำงานเพื่อหวังเรียนรู้ความจริง ซึ่งอยู่ในรากฐานจิตใจเพื่อนมนุษย์ทุกคน

                ทั้งนี้และทั้งนั้น ผลจากการปฏิบัติย่อมช่วยให้รากฐานจิตใจตนเองหยั่งลงสู่ด้านล่างลึกซึ้งยิ่งขึ้น ทำให้มีความเข้มแข็ง อดทน ในการต่อสู้ปัญหาต่างๆ ซึ่งเกิดจากผลกระทบที่สะท้อนมาจากสภาพแวดล้อม ช่วยให้สามารถหยั่งรากฐานตัวเองลงสู่ความจริงลึกซึ้งยิ่งขึ้น

๓  หลักการการแนะนำ

  • ๑. ควรแนะนำผู้อ่อนวัยกว่าต่อผู้อาวุโส
  • ๒. ควรแนะนำผู้ชายต่อผู้หญิง
  • ๓. ควรแนะนำผู้มีตำแหน่งต่ำต่อผู้มีตำแหน่งสูง

๔         ผู้นำแบบธรรมาภิบาล

1. หลักนิติธรรม ได้แก่ การตรากฏหมาย  กฎ  ข้อบังคับต่าง ๆ ให้ทันสมัยและเป็นธรรม   เป็นที่ยอมรับของสังคม  ไม่เลือกปฏิบัติ  และสังคมยินยอมพร้อมใจปฏิบัติตามกฎหมายและกฎข้อบังคับเหล่านั้น  โดยถือว่าเป็นการปกครองภายใต้กฎหมาย  มิใช่ตามอำเภอใจ หรือตามอำนาจของตัวบุคคล

2. หลักความโปร่งใส ได้แก่ การสร้างความไว้วางใจซึ่งกัน  โดยมีการให้และการรับข้อมูลที่สะดวกเป็นจริง  ทันการณ์  ตรงไปตรงมา  มีที่มาที่ไปที่ชัดเจนและเท่าเทียม  มีกระบวนการตรวจสอบความถูกต้องชัดเจนได้

3. หลักการมีส่วนร่วม ได้แก่ การเปิดโอกาสให้ประชาชนมีส่วนร่วมรับรู้  และร่วมคิด  ร่วมเสนอความเห็นในการตัดสินใจปัญหาสำคัญของประเทศในด้านต่าง ๆ เช่น การแจ้งความเห็น  การไต่สวนสาธารณะ  การประชาพิจารณ์  การแสดงประชามติ  นอกจากนี้ยังรวมไปถึงการร่วมตรวจสอบ  และร่วมรับผิดชอบต่อผลของการกระทำนั้น

4. หลักความรับผิดชอบตรวจสอบได้ ได้แก่ ความรับผิดชอบที่ตรวจสอบได้เป็นการสร้างกลไกให้มีผู้รับผิดชอบ  ตระหนักในหน้าที่  ความสำนึกในความรับผิดชอบต่อสังคม  การใส่ใจปัญหาสาธารณะของบ้านเมือง  และกระตือรือร้นในการแก้ปัญหา   ตลอดจนการเคารพในความคิดเห็นที่แตกต่าง  และความกล้าที่จะยอมรับผลจากการกระทำของตน

5. หลักความคุ้มค่า ได้แก่ การบริหารจัดการและการใช้ทรัพยากรที่มีจำกัด  ให้เกิดประโยชน์คุ้มค่า เพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดแก่ส่วนรวม

6. หลักคุณธรรม ได้แก่ การยึดมั่นในความถูกต้องดีงาม  สำนึกในหน้าที่ของตนเอง  มีความซื่อสัตย์สุจริต  จริงใจ  ขยัน  อดทน  มีระเบียบวินัย  และเคารพในสิทธิของผู้อื่น

๕  หลักปฏิบัติของผู้นำ

๑. หลักนิติธรรม Rule of Law การใช้กฎ ระเบียบ ที่เป็นธรรม เป็นที่ยอมรับ ไม่ได้ตามกระแส หรืออำนาจตัวบุคคล เสมอภาค

๒. หลักคุณธรรม Moralityการยึดมั่นในความถูกต้อง ดีงาม ประพฤติตนเป็นตัวอย่างแก่สังคมด้วยความซื่อสัตย์ จริงใจ ขยัน อดทน

๓. หลักความโปร่งใส Transparency  การทำงานอย่างโปร่งใส เปิดเผยข้อมูลข่าวสาร ที่เป็นประโยชน์ ตรงไปตรงมา ตรวจสอบได้

๔. หลักความมีส่วนร่วม  Participationการเปิดโอกาสให้ประชาชนมีส่วนร่วมรับรู้ เสนอความเห็น

๕. หลักความรับผิดชอบResponsibility ตระหนักในสิทธิหน้าที่ มีความสำนึกในความรับผิดชอบต่อสังคม มุ่งแก้ปัญหา กล้ายอมรับผลการกระทำของตน

๖. หลักความคุ้มค่า  Costlyบริหารจัดการและใช้ทรัพยากรอย่างประหยัด และเกิดประโยชน์สูงสุด

หรือ

ความซื่อสัตย์

ความกตัญญู

ความกล้าหาญ

ความอดทน

การมีวินัย

ความเมตตา

คุณธรรม

ความยุติธรรม

การช่วยเหลือเกื้อกูล เป็นต้น

๖         เหตุการณ์สมมุติ  ถ้าท่านเป็นผู้นำของไทยท่านมีวิธีการที่จะแก้ไขปัญหาอย่างไร

        ลักษณะผู้นำทางคณะสงฆ์ในสถานการณ์ปัจจุบัน

(เป็นคำตอบความคิดส่วนบุคคล)  ไม่มีเฉลย