เรื่องสั้น

ประวัติเรื่องสั้นของไทย

เรื่องสั้นสมัยปัจจุบันเกิดขึ้นในยุโรป ซึ่งเริ่มโดย Edgar Allan Poe นักเขียนชาวอเมริกัน เป็นผู้ริเริ่มขึ้น และนักเขียนอื่น ๆ ก็นิยมเขียนตามกันอย่างแพร่หลาย นักเขียนเรื่องสั้นที่มีชื่อเสียงได้รับการยกย่องไปทั่วโลก คือ Guy de Maupassant ชาวฝรั่งเศสสำหรับเรื่องสั้นของไทยเรานั้น กล่าวกันว่าเริ่มปรากฏขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นช่วงที่มีผู้สำเร็จการศึกษาจากต่างประเทศกลับเข้ามา ได้นำเอาแบบแผนการประพันธ์ใหม่ ๆ เข้ามาเผยแพร่ และเมื่อกรมหลวงพิชิตปรีชากรได้ทรงนิพนธ์เรื่องสนุกนึก ใช้ฉากจริงคือวัดบวรนิเวศ ทำให้มีผู้เข้าใจผิดคิดว่าเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นจริง เกิดการวิพากษ์วิจารณ์กันอย่างกว้างขวาง จนทำให้พระบาทสมเด้๗พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต้องทรงไกล่เกลี่ยแก้ไขให้เข้าใจกัน เรื่องนี้จึงไม่ได้แต่งต่อ คงทิ้งค้างไว้ยังจบลงอย่างไม่สมบูรณ์ สุดารัตน์ เสรีวัฒน์ ซึ่งได้ค้นคว้าวิจัยเกี่ยวกับวิวัฒนาการเรื่องสั้น ในเมืองไทยจึงมีความเห็นว่าเรื่องสั้นเรื่องแรกของไทยน่าจะเป็นเรื่อง พระเปียให้ทานธรรมซึ่งมีเนื้อเรื่องตลอดจนการดำเนินเรื่องเข้าลักษณะของเรื่องสั้นอย่างสมบูรณ์เรื่องสั้นในยุคแรก ๆ นี้ได้แก่ ตาบอดสอดตาเห็น พระนิพนธ์ของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ขี่ช้างจับตั๊กแตน พระนิพนธ์ของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพในปัจจุบันเรื่องสั้นได้รับความนิยมทั้งในการเขียนและการอ่านอย่างแพร่หลายนักเขียนเรื่องสั้นที่มีชื่อเสียง ได้แก่ ปกรณ์ ปิ่นเฉลียว อาจินต์ ปัญจพรรค์ ศิลา โคมฉาย อัศศิริ ธรรมโชติ  องค์ประกอบของเรื่องสั้น      1. แนวคิดของเรื่อง คือ สารสำคัญที่ผู้แต่งต้องการสื่อถึงผู้อ่าน ซึ่งผู้เขียนมักไม่บอกไว้ชัดเจน ผู้อ่านจะต้องอ่านจนจบ และดูว่าผู้แต่งต้องการสื่อแนวคิดถึงผู้อ่านว่าอย่างไร เช่น ความยากจนบีบบังคับให้คนทำชั่วได้          2. โครงเรื่อง คือ ขอบข่ายที่จะให้เนื้อเรื่องดำเนินตาม การพิจารณาโครงเรื่องจะต้องดูความสัมพันธ์ตั้งแต่การเปิดปิดเรื่อง การดำเนินเรื่อง ข้อขัดแย้ง การคลี่คลายในตอนจบ                การเปิดเรื่องนั้นอาจใช้วิธีบรรยายฉาก บรรยายตัวละคร หรือเปิดเรื่องด้วยบทสนทนา การเปิดเรื่องนั้นอาจเปิดเรื่องแล้วดำเนินไปสู่จุดสนใจสูงสุด แล้วคลี่คลายตอนจบ หรืออาจเปิดเรื่องด้วยจุดสำคัญตอนใดตอนหนึ่งแล้วดำเนินเรื่องต่อไปจนถึงจุดสูงสุดของเรื่อง แล้วปิดเรื่อง               การปิดเรื่องมีหลายลักษณะที่สำคัญ คือ  1. จบแบบเศร้า เช่น ตาย พลัดพรากจากกัน                    2. จบแบบสมหวัง เช่น พบความสำเร็จ ได้แต่งงานกัน              3. จบแบบทิ้งท้ายไว้ให้ผู้อ่านคิด ให้ผู้อ่านคาดคะเนเอาเองว่าเรื่องจะเป็นเช่นใด             ส่วนข้อขัดแย้งนั้น มีหลายชนิดคือ             1. ความขัดแย้งภายในจิตใจของตัวละคร เช่น ใจหนึ่งต้องการ อีกใจหนึ่งไม่ต้องการ                   2. ความขัดแย้งของตัวละครกับคนอื่น เช่น ทะเลาะวิวาทกัน                   3. ความขัดแย้งของตัวละครกับสังคม เช่น มีค่านิยมที่ขัดกับค่านิยมของสังคม                   4. ความขัดแย้งของตัวละครกับธรรมชาติ เช่น การต่อสู้กับภัยธรรมชาติ3. ตัวละคร คือ ผู้ประกอบพฤติกรรมในเรื่อง ตัวละครอาจเป็นมนุษย์หรือสัตว์ก็ได้ โดยทั่วไปเรื่องสั้นจะมีตัวละครน้อย อาจมีเพียงตัวเดียว หรือ 2-3 ตัว ผู้เขียนมีวิธีทำให้ผู้อ่านรู้จักตัวละครได้หลายวิธี เช่น          1. ผู้แต่งเป็นผู้บรรยายให้ผู้อ่านรู้จักตัวละครทั้งรูปร่างลักษณะอารมณ์ความรู้สึกพฤติกรรม                2. ผู้แต่งให้ตัวละครอื่นเป็นผู้แนะนำให้ผู้อ่านรู้จักตัวละครนั้น อาจด้วยการสนทนาถึง                3. ผู้แต่งให้ตัวละครนั้นเป็นผู้แสดงพฤติกรรมต่าง ๆ ให้ผู้อ่านรู้จัก4. ฉาก คือ สถานที่ เวลาที่เกิดเหตุการณ์นั้น ลักษณะของฉากที่ดีต้องเหมาะสมสอดคล้องกับเนื้อเรื่อง และช่วยเสริมบรรยากาศให้เหมาะสมกับเนื้อเรื่อง5. บรรยากาศ คือ สิ่งที่ทำให้เกิดอารมณ์ ความรู้สึกต่าง ๆ ขณะที่เรื่องดำเนิน ซึ่งบรรยากาศจะสอดคล้องกับฉากและพฤติกรรมของตัวละคร เช่น บรรยากาศยามค่ำคืนวันเพ็ญ ก็เหมาะสมกับเรื่องเกี่ยวกับความรัก เป็นต้น6. กลวิธีการเสนอเรื่อง ผู้เขียนมีกลวิธีการเล่าเรื่องหลายลักษณะ เช่น    1. ผู้แต่งเป็นผู้เล่าเรื่องในฐานะเป็นผู้รู้แจ้งเห็นจริงทุกอย่าง                      2. ผู้แต่งเป็นผู้เล่าในฐานะเป็นผู้สังเกตความเป็นไปต่าง ๆ                       3. ตัวละครสำคัญในเรื่องเป็นผู้เล่า โดยใช้สรรพนามบุรุษที่ 1                7. การใช้ภาษาและบทสนทนา การใช้ภาษาในการบรรยายเรื่องต้องกระชับ สื่อความหมายได้ชัดเจน ส่วนบทสนทนาก็จะต้องเหมาะสมกับสภาพของตัวละคร และบทบาทของตัวละคร บทสนทนาจะช่วยให้ผู้อ่านรู้จักตัวละครในด้านต่าง ๆ และอาจช่วยในการดำเนินเรื่องด้วย
ชนิดของเรื่องสั้น
มีผู้แบ่งเรื่องสั้นไว้หลายลักษณะ บ้างก็ใช้ลักษณะการแต่งเป็นเกณฑ์ในการแบ่ง บ้างก็ใช้ลักษณะเนื้อหาเป็นเกณฑ์ และบ้างก็แบ่งตามจุดมุ่งหมายในการแต่งโดยทั่วไปนิยมแบ่งเรื่องสั้นไว้เป็น 4 ชนิด คือ            1. เรื่องสั้นชนิดผูกเรื่อง มีเค้าเรื่องดำเนินไปอย่างสลับซับซ้อน ชวนให้ฉงน                  2. เรื่องสั้นชนิดเน้นตัวละคร จะถือตัวละครเป็นองค์ประกอบสำคัญของเรื่อง                  3. เรื่องสั้นชนิดที่ถือฉากเป็นสำคัญ ตัวละครอาจเกี่ยวพันอยู่กับฉาก                  4. เรื่องสั้นชนิดที่แสดงแนวคิดมุ่งเสนอทัศนะอย่างใดอย่างหนึ่งต้องการให้เห็นความจริงในชีวิต

ตัวอย่างเรื่องสั้น

ชื่อเรื่อง                                                                                                   ผู้แต่งฉันคือต้นไม้                                                                                         ไมตรี ลิมปิชาติยาย                                                                                                         มน เมธีสัญชาตญาณมืด                                                                   . อุดากรตุ๊กแกนรก                                                                                             ปกรณ์ ปิ่นเฉลียวแหลมตะลุมพุก                                                                                    มนัส สัตยารักษ์มอม                                                                                                        ... คึกฤทธิ์ ปราโมชแสงดาวแห่งศรัทธา                                                                            คมทวน คันธนูเด็กที่ครูไม่ต้องการ                                                                              นิมิต ภูมิถาวรอรุณรุ่งที่หินกอง                                                                                 เรียมเองครอบครัวกลางถนน                                                                           ศิลา โคมฉายจับตาย                                                                                                    มนัส จรรยงศ์ถนนสายที่นำไปสู่ความตาย                                                              วิทยากร เชียงกูลรถไฟเด็กเล่น                                                                                       สุชาติ สวัสดิ์ศรีศึก                                           นิคม รายยวาก่อกองทราย                         ไพฑูรย์ ธัญญาคืนเดือนมืด                           สุวัฒน์ วรดิลกเพลงใบไม้                            วาณิช จรุงกิจอนันต์ขอบคุณ กรุงเทพฯ         ศิลา โคมฉายขุนทองเจ้าจะกลับเมื่อ ฟ้าสาง อัศศิริ ธรรมโชติ