คำทวยอีสาน
“คำทวย” หรือ “การทายปัญหา” เป็นการละเล่น เป็นการพักผ่อนหย่อนใจ อย่างหนึ่ง ของคนอีสาน (คนทางอื่นกะเล่นคือกันนั่นล่ะหวา)
วิธีการเล่น โดยปกติแล้ว สิมีการจัดไท หรือแบ่งฝ่ายกัน แล้วกะเล่นทวยกัน บางเทื่อ ผู้ได๋ทวยเก่งๆ อาจสิเล่นแบบหนึ่งคนต่อสิบคน กะมี ดอกหวา...
การทวยกัน ฝ่ายแรกสิทวยขึ้นมาก่อน ให้อีกฝ่ายหนึ่งตอบ ถ้าตอบได้ กะทวยกันต่อไป ถ้าตอบบ่ได้ กะต้องทวยแก้ จนต่างฝ่ายต่างตอบบ่ได้ กะพากันเฉลยคำทวยนั้น แต่ว่าในที่สุด ถ้าฝ่ายได๋ฝ่ายนึง ตอบบ่ได้ แล้วกะเหมิดคำทวยพร้อม กะถือว่าฝ่ายนั้นแพ้
การเล่นทวยกัน อาจสิตั้งกติกาขึ้นมาเป็นการเฉพาะ อย่างเช่น ผู้ได๋แพ้ หรือฝ่ายได๋แพ้ ต้องกินน้ำ ต้องถืก เขกเข่า หรือต้องกุ่ง(กระเตง)อีกฝ่ายหนึ่ง เป็นต้น แล้วแต่สิตั้งกติกากันขึ้นมา น้อ...
โอกาส ที่มักสิเล่นทวยกัน กะอย่างเช่น เฮ็ดงานกันไป เล่นทวยกันไป เกี่ยวข้าว ดำนา ตีข้าว ฯลฯ กันไป เล่นทวยกันไป กะมี หรือยามแลง กินข้าวแลงแล้ว พากันมานั่งซุมกัน อยู่เดิ่นบ้าน อยู่เตียงหน้าบ้าน เสริมเย็น ไป เล่นทวยกันไป กะมี ตั้งใจจัดไทกัน เล่นบักทวยกันกะมี ว่าซั่นเถาะ...
คำทวยที่เกิดขึ้น กะมาจากภาพที่เห็น สิ่งที่เห็นปรากฏ หรือปรากฏการณ์ต่างๆ นั่นล่ะ คนคิดคำทวย กะเอามาจากเหตุการณ์์ซุมนี้ล่ะ แล้วกะใส่คำเว้าเป็นกาพย์เป็นกลอนเข้าไป กะมี เป็นคำทวยดุ้นๆ บ่ได้คล้องจองกัน กะมี แล้วแต่ผู้คิดคำทวย มีความสามารถ ทางกาพย์กลอนบ่ นั่นล่ะ
กะจั่งว่า นั่นล่ะ คำทวย กะเลย เป็นสื่อ หรือบอกเล่าถึงเรื่องราว เหตุการณ์ที่ผ่านมา บอกให้ฮู้ได้ว่า ของนี้ สิ่งนี้ เหตุการณ์นี้ มี เกิดขึ้น ในยุคนั้น สมัยนั้น บอกถึง เรื่องราว วัฒนธรรม ประเพณี แนวความคิด ตลอดถึงวิถีชีวิต ความเป็นอยู่ของคนอีสานในยุคนั้น สมัยนั้น
คำทวย ที่รวบรวม ไว้นี้ เป็นเพียงโตแทน ของคำทวยทั้งหลายที่เกิดขึ้น เป็นเพียงเศษเสี้ยว ของคำทวยทั้งหลาย ที่บรรพบุรุษ คิดขึ้น ข้าฯน้อยเอง รวบรวมไว้ กะเพื่อแสดงถึงภูมิปัญญา ของบรรพชนคนอีสาน เพื่อให้คนรุ่นหลัง ได้ศึกษาเรียนรู้ ได้ระลึกถึงคุณค่า ของภูมิปัญญาเก่าก่อน
แล้วกะขอบูชา ระลึกถึง คุณครูบาอาจารย์ บูรพาจารย์ ตลอดถึงบรรพชนทั้งหลาย ที่ได้ถ่ายทอดภูมิปัญญาแห่งอีสาน เอาไว้ ให้คนรุ่นหลังได้ชมชื่น
๑.
ถาม :
แม่มันฮ้องอี้อี้ ลูกมันพี่ ลั่นตั้น ลั่นตั่น … แม่นหยัง ?
เฉลย :
ไนปั่นด้าย
๒.
ถาม :
อี่น้อย ๆ แก่ไส้ลอดขอน...แมนหยัง?
เฉลย :
กระสวยต่ำหูก
๓.
ถาม :
อีน้อย ๆ ใส่เสื้อแถบแดง ยามมื้อแลง แล่นเข้าพุ่ม แมนหยัง?
เฉลย :
แย้
๔.
ถาม :
อีน้อย ๆ ขี่เฮือลอดพุ่ม เก็บผักกุ่มบ่ได้พอกำ แมนหยัง?
เฉลย :
กระสวยต่ำหูก
๕.
ถาม :
อีน้อย ๆ ถือแพรแดงพาดบ่า ขึ้นไปด่า บ้านนั่น บ้านนี่ แมนหยัง?
เฉลย :
อิ้ว
๖.
ถาม :
บักน้อย ๆ ฟันไม้ไก้พ่อ แมนหยัง?
เฉลย :
กอไผ่ (คำผวน)
๗.
ถาม :
บักน้อย ๆ โตนตั่งคอหัก หมาโตนสัก แมงวันแตก พืง แมนหยัง ?
เฉลย :
ขี้
๘.
ถาม :
บักน้อย ๆ แก่ผ้าแดงลอดขอน แมนหยัง ?
เฉลย :
แย้ (ท้องแย้ลายแดง ๆ คือผ้า)
๙.
ถาม :
บักน้อย ๆ แล่นขึ้นกุฎี ครูบาจับกินบี บ่ปากจักควม แมนหยัง?
เฉลย :
ก่องข้าว
๑๐.
ถาม :
เฒ่าสองเฒ่า บังเล้า บ่เห็นกัน แมนหยัง ?
เฉลย :
หูสองข้าง
๑๑.
ถาม :
เฒ่าสองเฒ่า แล่นออกนอกซาน แมนหยัง?
เฉลย :
ขี้มูก
๑๒.
ถาม :
เฒ่าสองเฒ่านั่งเฝ้าปืนกล แมนหยัง?
เฉลย :
ไข่หำ
๑๓.
ถาม :
นั่งสูงกว่ายืน แมนหยัง ?
เฉลย :
หมา - แมว
๑๔.
ถาม :
กลิ้งขู่หลู่ เห็นขี้หยุดจ่ะ แมนหยัง
เฉลย :
กวักอักไหม หาขี้ไหม (พอเห็นขี้ไหมกะหยุดแล้วกะเอาขี้ไหมออก)
๑๕.
ถาม :
บ่กิน บ่ขี้ มีแต่ปี้ท่าเดียว แมนหยัง ?
เฉลย :
บี้ (ฝักหลอกที่เอาไว้ทำพันธุ์แล้วมันเป็นแมงบี้)
๑๖.
ถาม :
เหล็กแดง แทงดิน แมนหยัง ?
เฉลย :
มันแกวแดง
๑๗.
ถาม :
บักสี่ขา หน้าสั้น ฮ้องสนั่น เสียงไกล แมนหยัง ?
เฉลย :
อึ่ง
๑๘.
ถาม :
ขี้ช้างลอด ขี้มอดค้าง แมนหยัง ?
เฉลย :
ยุ่งแมงมุม (ใยแมงมุม)
๑๙.
ถาม :
หม้อดำ งุมดิน แมนหยัง ?
เฉลย :
ขี้ควาย
๒๐.
ถาม :
บักอั่นนึงมาแต่เมืองล่าง เอาหัวย่างแทนตีน แมนหยัง ?
เฉลย :
บักหอย
๒๑.
ถาม :
นอนเว็น ซันหัวเข่า แมนหยัง?
เฉลย :
จิ้งหรีด
๒๒.
ถาม :
นอนคว่ำ ซันหัวเข่า แมนหยัง?
เฉลย :
ตั๊กแตน
๒๓.
ถาม :
นอนเว็น ขี้ค่ำ นอนต่ำขี้สูง แมนหยัง?
เฉลย :
นอนเว็นขี้ค่ำ กะคือ กะต่าย , นอนต่ำขี้สูง กะคือ ขี้ไก่เดียน
๒๔.
ถาม :
ดำคือกา บินมาคือนก เข็มปักอก หมู่เจ้าว่าแมนหยัง ?
เฉลย :
แมงตับเต่า
๒๕.
ถาม :
เขียวคือพระอินทร์ บินไปคือนก ศรเสียบอก หมู่เจ้าว่าแมนหยัง ?
เฉลย :
แมงทับ
๒๖.
ถาม :
นกอีหยัง บ่แมนนกเฮา?
เฉลย :
นกเขา
๒๗.
ถาม :
สองตีนย่างมา หลังคามุงจาก แมนหยัง?
เฉลย :
ไก่
๒๘.
ถาม :
สี่ตีนย่างมา หลังคามุงกระเบื้อง แมนหยัง?
เฉลย :
เต่า
๒๙.
ถาม :
สองขาบังแดด แปดขาย่างดิน แม่นหยัง?
เฉลย :
กะปู
๓๐.
ถาม :
โตโป้ง กิ่วกลาง ขึ้นต้นยูงต้นยาง กะได้ แมนหยัง?
เฉลย :
มดแดง
๓๑.
ถาม :
งัวแดง ออกลูกด่อน แมนหยัง?
เฉลย :
มดแดง
๓๒.
ถาม :
กินแต่หญ้า น้ำท่า บ่กิน แมนหยัง?
เฉลย :
ม้อน (ตัวไหม)
๓๓.
ถาม :
สองขาซี้ สี่ขาหยั้ง น้ำวังบ่กิน กินแต่น้ำหนอง แมนหยัง?
เฉลย :
แมงวัน
๓๔.
ถาม :
บ่มีขา มีแต่หัว กะย่างได้ แมนหยัง?
เฉลย :
หอย
๓๕.
ถาม :
อยู่โคกสร้างถ้วย อยู่ห้วยสร้างมอง อยู่หนองกองก้น แมนหยัง ?
เฉลย :

อยู่โคกสร้างถ้วยกะคือ มดลิ้นเฮ็ดขวย ,อยู่ห้วยสร้างมอง กะคือ แมงย่างซิ้นเฮ็ดฮัง (แมงมุมชนิดหนึ่ง), อยู่หนองกองก้น กะคือ หอย
๓๖.
ถาม :
ผู้ญิงไปได้หลาย ผู้ชายไปได้หน่อย เด็กน้อยไป บ่ได้จักเม็ด แมนหยัง?
เฉลย :
บักหญ้าฝืด (หญ้าเจ้าชู้) … . (ผู้ญิงนุ่งซิ่นล่าม ๆ บักหญ้ามันปักหลาย, ผู้ชายนุ่งซ่งบักหญ้ามันปักหน่อย, เด็กน้อยมันบ่นุ่งอี่หยัง บักหญ้าเลยบ่มีบ่อนสิปัก)
๓๗.
ถาม :
ต้นท่อเข็ม ใบเต็มน้ำ แมนหยัง ?
เฉลย :
ผักแว่น
๓๘.
ถาม :
ต้นท่อครก ใบปกดิน แมนหยัง ?
เฉลย :
กอหัวสิงไค
๓๙.
ถาม :
ต้นท่อลำเทียน ใบท่อเบียนน้อย แมนหยัง?
เฉลย :
บัว
๔๐.
ถาม :
ต้นท่อลำหวาย ใบท่อตีนซ้าง แมนหยัง?
เฉลย :
บัว
๔๑.
ถาม :
ต้นท่อสาก ใบลากดิน แมนหยัง?
เฉลย :
อ้อย
๔๒.
ถาม :
ต้นท่อเฮือ ใบห่อเกลือ บ่ได้ แมนหยัง?
เฉลย :
มะขาม
๔๓.
ถาม :
ต้นท่อครก ใบหกวา แมนหยัง?
เฉลย :
มะพร้าว
๔๔.
ถาม :
ชื่ออยู่ฟ้า ต้นกับหมาก อยู่ดิน แมนหยัง ?
เฉลย :
หมากลิ้นฟ้า
๔๕.
ถาม :
แต่น้อย มันนุ่งผ้า ผัดใหญ่ขึ้นมา ป๋าผ้าทิ้ง แมนหยัง ?
เฉลย :
หน่อไม้
๔๖.
ถาม :
แต่น้อยนุ่งผ้าสีเขียว ใหญ่ขึ้นมา นุ่งผ้าสีแดง แมนหยัง ?
เฉลย :
หมากพริก
๔๗.
ถาม :
แต่น้อย ใส่เสื้อคับ ใหญ่ขึ้นมา ใส่เสื้อหลวม แมนหยัง ?
เฉลย :
หมากขาม
๔๘.
ถาม :
แต่น้อย ๆ เพิ่นฮักเพิ่นแพง ใหญ่ขึ้นมา เพิ่นเตะเพิ่นถีบ แมนหยัง?
เฉลย :
กล้าข้าว
๔๙.
ถาม :
แต่น้อย ๆ นุ่งผ้าสีแดง ใหญ่ขึ้นมา นุ่งผ้าสีเขียว เฒ่า ๆ มา นุ่งผ้าสีดำ แมนหยัง
เฉลย :
ดอกขี้เหล่า-บักขี้เหล่า
๕๐.
ถาม :
เชือกเส้นเดียว จูงควายเหมิดหมู่ แมนหยัง ?
เฉลย :
ผักบุ้ง
๕๑.
ถาม :
ผักอีหยัง เกิดก่อนหมู่ ?
เฉลย :
ผักกะดน
๕๒.
ถาม :
ผักอีหยัง อยู่ใต้สาด ?
เฉลย :
ผักแป้น
๕๓.
ถาม :
ผักหยัง กินบ่ได้ ?
เฉลย :
ผักกะตู
๕๔.
ถาม :
ไม้อีหยัง ตักบ่เต็ม ?
เฉลย :
ไม้บก
๕๕.
ถาม :
น้ำบ่อน้อย ห้อยอยู่ปลายหลัก ตักกะเต็ม บ่ตักกะเต็ม แมนหยัง?
เฉลย :
มะพร้าว
๕๖.
ถาม :
ไม้หยัง แบกกะบ่หนัก ?
เฉลย :
ไม้กะเบา
๕๗.
ถาม :
หนังห่อขน ขนห่อกระดูก กระดูกห่อซิ้น ซิ้นห่อน้ำ แมนหยัง?
เฉลย :
บักพร้าว
๕๘.
ถาม :
กินข้างใน เอาเปียกไว้เฮ็ดแนว แมนหยัง?
เฉลย :
ข้าว
๕๙.
ถาม :
เขียวอุ้มลุ้ม ใจแดง แมนหยัง?
เฉลย :
แตงโมสุก
๖๐.
ถาม :
เขียวอุ้มลุ้ม ใจขาว แมนหยัง?
เฉลย :
แตงโมบ่สุก